Wat is ergonomisch werken?
Ergonomie is de wetenschap die werk afstemt op de mens. Het woord komt uit het Grieks: "ergon" betekent werk en "nomos" betekent wet of regel. Ergonomisch werken is werken volgens die regels: het werk, de werkplek, het gereedschap en de organisatie zijn zo ingericht dat ze passen bij de mogelijkheden en beperkingen van het menselijk lichaam.
Het uitgangspunt is dat niet de mens zich aan het werk moet aanpassen, maar het werk aan de mens. Een medewerker hoort niet de hele dag diep te bukken omdat een werkbank te laag staat, of boven het hoofd te werken omdat er geen steiger op de juiste hoogte is. Ergonomisch werken verkleint de belasting op spieren en gewrichten, voorkomt klachten en maakt het werk vaak ook sneller en nauwkeuriger.
Ergonomie heeft verschillende kanten: fysieke ergonomie (houding, kracht, beweging), cognitieve ergonomie (informatieverwerking, overzicht) en organisatorische ergonomie (taakverdeling, roosters, pauzes). In dit artikel ligt de nadruk op fysieke ergonomie bij praktisch werk.
Waarom is ergonomisch werken belangrijk bij fysiek werk?
Bij fysiek werk wordt het lichaam elke dag belast, vaak jarenlang. Kleine ergonomische fouten tellen dan op. Een werkhoogte die tien centimeter te laag is, betekent honderden keren per dag een extra rompbuiging. Volgens TNO-cijfers behoren klachten aan het bewegingsapparaat tot de meest voorkomende oorzaken van werkgerelateerd verzuim, en fysieke belasting speelt daarin een grote rol.
Ergonomisch werken levert ook direct iets op. Medewerkers zijn aan het eind van de dag minder vermoeid, maken minder fouten en kunnen het werk langer volhouden. In de praktijk zien wij dat ergonomische verbeteringen vaak ook de productiviteit verhogen, omdat onnodige bewegingen, reiken en zoeken verdwijnen.
Daarnaast is er een wettelijke kant. Het Arbobesluit (hoofdstuk 5) vraagt werkgevers om de risico’s van fysieke belasting te beoordelen en waar mogelijk te beperken, onder meer door een ergonomische inrichting van de werkplek en het beschikbaar stellen van hulpmiddelen.
Ergonomie op de werkplek: waar let u op bij fysiek werk?
Een ergonomische werkplek voor fysiek werk ziet er anders uit dan een kantoorwerkplek. Toch gelden dezelfde basisprincipes: werk dicht bij het lichaam, op de juiste hoogte, met zo min mogelijk kracht en met voldoende afwisseling. De tabel geeft praktische vuistregels.
| Aandachtspunt | Ergonomische vuistregel | Voorbeeld van verbetering |
|---|---|---|
| Werkhoogte | Licht handwerk rond ellebooghoogte, zwaarder werk iets lager, precisiewerk iets hoger | Hoogteverstelbare werkbank of bok |
| Reikafstand | Veelgebruikte materialen binnen onderarmlengte | Materiaal op een kar naast de werkplek in plaats van op de grond |
| Tilhoogte | Tillen tussen kniehoogte en schouderhoogte, dicht bij het lichaam | Pallets op een heftafel of pallet-lift |
| Rompbuiging | Zo weinig en zo kort mogelijk voorovergebogen werken | Gereedschap met verlengde steel, werkstuk hoger plaatsen |
| Armheffing | Zo min mogelijk werken boven schouderhoogte | Steiger of hoogwerker op de juiste hoogte, schouderexoskelet |
| Knielen en hurken | Beperken in duur, afwisselen met staand werk | Kniebeschermers, tilhulpen voor werk op de grond |
| Kracht en trillingen | Lichte, goed uitgebalanceerde gereedschappen | Gereedschapsbalancer, trillingsarm gereedschap |
Gebruik de vuistregels als startpunt, niet als harde norm. Mensen verschillen in lengte en belastbaarheid. Verstelbaarheid is daarom vaak belangrijker dan één "juiste" hoogte.
Wat is het verschil tussen ergonomie op kantoor en bij fysiek werk?
Op kantoor draait ergonomie vooral om langdurig zitten: de instelling van stoel, bureau, beeldscherm, toetsenbord en muis, en om voldoende afwisseling tussen zitten en staan. De belasting is laag, maar langdurig en statisch.
Bij fysiek werk zijn de krachten veel groter en wisselen de houdingen voortdurend. Een stratenmaker, monteur, magazijnmedewerker of verzorgende tilt, bukt, draagt, duwt, knielt en werkt boven het hoofd. Ergonomie gaat daar over het verlagen van piekbelasting, het verkorten van belastende houdingen en het voorkomen van overbelasting door herhaling. Daarvoor zijn andere oplossingen nodig: tilhulpmiddelen, aangepaste werkhoogtes, taakroulatie en soms een exoskelet.
Een tweede verschil is de werkomgeving. Fysiek werk vindt vaak plaats op wisselende locaties, buiten, in kou of hitte, of in krappe ruimtes. Een oplossing die in een productiehal goed werkt, past niet altijd op een bouwplaats of in een kruipruimte. Kijk daarom altijd naar de echte omstandigheden waaronder het werk wordt gedaan, en niet alleen naar de taak op papier.
Welke ergonomische hulpmiddelen zijn er voor fysiek werk?
Er is een grote variatie aan ergonomische hulpmiddelen. De beste keuze hangt af van de taak, de last, de ruimte en de werkomgeving. Kies bij voorkeur eerst hulpmiddelen die de bron aanpakken, zoals mechanische tilhulpen, voordat u naar persoonlijke hulpmiddelen kijkt.
Let bij de keuze ook op het gebruiksgemak. Een hulpmiddel dat veel tijd kost om op te halen of in te stellen, blijft in de praktijk vaak staan. Hoe beter het aansluit bij de werkwijze en het tempo van het werk, hoe groter de kans dat medewerkers het dagelijks gebruiken. Laat medewerkers daarom altijd meekijken en testen voordat u een keuze maakt.
| Hulpmiddel | Geschikt voor | Niveau in de strategie |
|---|---|---|
| Vacuümtilhulp of tilarm | Zware of onhandige lasten zoals platen, tegels, zakken en dozen | Bron |
| Heftafel, pallet-lift, kantelaar | Werken en tillen op de juiste hoogte | Bron |
| Transportkar, steekwagen, rollenbaan | Verplaatsen van materiaal over afstand | Bron |
| Hoogteverstelbare werkbank of steiger | Werk op ellebooghoogte in plaats van te laag of te hoog | Collectief |
| Gereedschapsbalancer | Zwaar gereedschap dat lang vastgehouden wordt | Collectief |
| Gereedschap met verlengde steel | Werk op de grond zonder diep te bukken | Collectief |
| Rug- of schouderexoskelet | Tillen, bukken of werk boven het hoofd dat niet anders kan | Individueel |
| Soft exosuit voor knie, pols of nek | Lichtere ondersteuning bij knielen, repeterend handwerk of omhoog kijken | Individueel |
| Kniebeschermers en handschoenen | Bescherming bij knielend werk en grip | PBM |
Hoe tilt u ergonomisch verantwoord?
Tillen is een van de meest belastende handelingen bij fysiek werk. In de Nederlandse wet staat geen vast maximaal tilgewicht. In de praktijk wordt vaak de NIOSH-tilformule gebruikt, met een belastingsconstante van 23 kg als maximum onder ideale omstandigheden. In de bouw hanteert men doorgaans maximaal 25 kg per handeling. Voor zwangere en jonge medewerkers liggen de grenzen lager. Hoe ongunstiger de omstandigheden, zoals tillen vanaf de grond, ver van het lichaam of met draaien, hoe lager het verantwoorde gewicht.
- Gebruik een tilhulpmiddel als dat er is, ook als het even meer tijd kost.
- Houd de last dicht bij het lichaam en til met gebogen knieën en een rechte rug.
- Voorkom draaien met de romp: verplaats uw voeten in plaats van te draaien.
- Til bij voorkeur tussen knie- en schouderhoogte.
- Til zware of onhandige lasten met twee personen.
- Verdeel lasten in kleinere eenheden als dat mogelijk is.
Checklist ergonomisch werken bij fysiek werk
Gebruik deze checklist als snelle scan van een werkplek of taak. Beantwoordt u een vraag met "nee", dan is er waarschijnlijk ergonomische winst te behalen.
- Staat de werkhoogte zo dat medewerkers niet hoeven te bukken of de armen boven schouderhoogte hoeven te heffen?
- Liggen veelgebruikte materialen en gereedschappen binnen handbereik?
- Zijn er tilhulpmiddelen beschikbaar voor zware of onhandige lasten, en worden ze gebruikt?
- Worden lasten tussen knie- en schouderhoogte opgepakt en neergezet?
- Is er voldoende ruimte om zonder draaien van de romp te werken?
- Wisselen zware en lichte taken elkaar af binnen een dienst?
- Zijn er voldoende pauzes en herstelmomenten, zeker bij warm weer?
- Is het gereedschap licht, goed uitgebalanceerd en trillingsarm?
- Hebben medewerkers voorlichting of training gehad over werkhouding en tillen?
- Weten medewerkers bij wie ze klachten of ideeën voor verbetering kunnen melden?
Loop de checklist samen met medewerkers door. Zij weten vaak precies welke handelingen het zwaarst zijn en hebben vaak zelf al goede ideeën voor verbetering. Herhaal de scan na elke verandering in werkwijze, materiaal of werkplek, en minimaal eens per jaar bij het bijwerken van de RI&E. Zo voorkomt u dat nieuwe knelpunten ongemerkt ontstaan.
Ergonomisch werken per sector: typische knelpunten
Elke sector kent zijn eigen ergonomische uitdagingen. De basisprincipes zijn hetzelfde, maar de oplossingen verschillen. Een overzicht van knelpunten die wij in de praktijk vaak tegenkomen:
| Sector | Typische belasting | Voorbeelden van ergonomische oplossingen |
|---|---|---|
| Bouw en afbouw | Werken boven het hoofd, sjouwen van materiaal, knielen | Steigers op de juiste hoogte, vacuümtilhulpen, schouderexoskelet |
| Infra en bestraten | Knielen en bukken, tillen van banden en tegels | Tegeltilhulp, kniebescherming, rugexoskelet |
| Logistiek en magazijn | Herhaald tillen van dozen, laden en lossen | Rollenbanen, heftafels, rugexoskelet bij piekwerk |
| Industrie en productie | Repeterend handwerk, statisch staan, montage boven schouderhoogte | Verstelbare werkbanken, balancers, pols- of schouderondersteuning |
| Zorg | Voorovergebogen werken, transfers, bedden opmaken | Tilliften, hoog-laagbedden, licht rugexoskelet |
| Melkveehouderij | Langdurig werken met opgeheven armen in de melkput | Verstelbare putvloer, schouderexoskelet |
Ergonomisch werken invoeren in 5 stappen
Ergonomisch werken is geen eenmalige actie, maar een manier van werken die u stap voor stap invoert. Het werkt het best als medewerkers, leidinggevenden en de preventiemedewerker samen optrekken. Deze vijf stappen geven houvast:
- 1Inventariseer de zwaarste taken met behulp van de RI&E, verzuimgegevens en gesprekken met medewerkers.
- 2Meet de belasting objectief, bijvoorbeeld met een werkplekonderzoek met bewegingssensoren.
- 3Kies verbeteringen volgens de arbeidshygiënische strategie: eerst de bron, daarna collectief, dan individueel en tot slot PBM.
- 4Laat medewerkers hulpmiddelen testen en train ze in het gebruik en in een goede werkhouding.
- 5Evalueer na enkele maanden met medewerkers en een nameting, en stel bij waar nodig.
Waar passen exoskeletten in ergonomisch werken?
Een exoskelet is een draagbaar ergonomisch hulpmiddel dat een deel van de kracht overneemt bij tillen, bukken of werken boven het hoofd. Er zijn actieve exoskeletten met een motor en accu, passieve exoskeletten die werken met veren of elastiek, en soft exosuits van textiel. Afhankelijk van de taak verlaagt een exoskelet de piekbelasting op rug of schouders met circa 30 tot 40%, volgens studies en fabrikantgegevens.
In de arbeidshygiënische strategie is een exoskelet een individuele maatregel. Dat betekent: eerst kijken of de bron van de belasting weg kan. Pas als dat niet of niet volledig lukt, is een exoskelet een goede aanvulling. Denk aan plafondwerk dat altijd boven het hoofd blijft, bestraten op de grond of tillen in een krappe ruimte waar geen tilhulp past. Op testdagen merken wij dat medewerkers het verschil vooral voelen aan het einde van de dag: minder vermoeidheid in rug of schouders.
Verder met dit onderwerp





