Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Arbo en wetgeving · Arbo en wetgeving · Risicobeoordeling

Beoordeling fysieke belasting: methodes, TNO-richtlijnen en stappenplan

Iedere werkgever met fysiek werk moet de fysieke belasting beoordelen. Maar welke methode gebruikt u daarvoor? Er zijn tilformules, checklists, praktijkrichtlijnen, arbocatalogi en tegenwoordig ook metingen met sensoren. Elke methode heeft zijn eigen sterke punten en beperkingen. In dit artikel zetten wij de methodes naast elkaar, leggen we uit wanneer u welke inzet en geven we een stappenplan om de beoordeling goed in uw RI&E te verwerken.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Preventiemedewerker meet met klembord en rolmaat de hoogte van een orderpickplek
Fysieke belasting beoordelen begint met meten op de werkplek zelf.

In het kort

Een beoordeling van fysieke belasting brengt per taak in kaart hoe zwaar tillen, duwen, trekken, houdingen en repeterend werk het lichaam belasten, en of dat binnen verantwoorde grenzen blijft. Begin met een screening via de checklists en praktijkrichtlijnen die onder meer TNO voor het Arboportaal heeft ontwikkeld. Analyseer risicovolle taken nader met de NIOSH-tilformule of de Key Indicator Method (KIM). Bij wisselend werk geven sensormetingen een objectief beeld. Leg de uitkomsten vast in de RI&E.

screening, nadere analyse en meting op de werkvloer
3 niveausscreening, nadere analyse en meting op de werkvloer
indeling van de risico’s in de praktijkrichtlijnen en checklists
Groen-oranje-roodindeling van de risico’s in de praktijkrichtlijnen en checklists
belastingsconstante van de NIOSH-tilformule onder ideale omstandigheden
23 kgbelastingsconstante van de NIOSH-tilformule onder ideale omstandigheden
van het Arbobesluit verplicht de beoordeling van fysieke belasting
Hoofdstuk 5van het Arbobesluit verplicht de beoordeling van fysieke belasting

Wat is een beoordeling van fysieke belasting?

Een beoordeling van fysieke belasting is een systematische analyse van de lichamelijke belasting die een taak met zich meebrengt. U kijkt daarbij naar de vormen van belasting die in het Arbobesluit worden genoemd: tillen en dragen, duwen en trekken, ongunstige werkhoudingen, repeterende bewegingen, langdurig staan of zitten en trillingen. Per taak bepaalt u of de belasting acceptabel is, of er een verhoogd risico is en welke factoren het risico veroorzaken.

Het doel van de beoordeling is niet om een getal te produceren, maar om gericht maatregelen te kunnen nemen. Een goede beoordeling laat zien welke factor het zwaarst weegt: is het het gewicht, de hoogte, de frequentie of de houding? Pas dan weet u welke maatregel het meeste oplevert.

Wilt u eerst weten wat fysieke belasting precies is en welke vormen er zijn? Lees dan ons overzichtsartikel. In dit artikel gaan we dieper in op de methodes zelf.

Is een beoordeling van fysieke belasting verplicht?

Ja. Artikel 5 van de Arbowet verplicht iedere werkgever met personeel om een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) op te stellen. Hoofdstuk 5 van het Arbobesluit maakt duidelijk dat de risico’s van fysieke belasting daar expliciet in moeten staan: de werkgever moet ze beoordelen en zoveel mogelijk beperken. Bij de keuze van maatregelen geldt de arbeidshygiënische strategie.

De wet schrijft geen specifieke methode voor. U mag zelf kiezen hoe u beoordeelt, zolang de methode passend en onderbouwd is. In de praktijk kijkt de Nederlandse Arbeidsinspectie of de beoordeling aansluit bij de stand van de wetenschap en de praktijk, en of er een logisch verband is met de maatregelen in het plan van aanpak. Bestaat er voor uw branche een arbocatalogus, dan is die het eerste referentiepunt.

Dit artikel geeft een praktische toelichting en is geen juridisch advies. Laat de RI&E, waar dat verplicht is, toetsen door een gecertificeerde kerndeskundige of arbodienst.

Wat zijn de praktijkrichtlijnen fysieke belasting van TNO?

In Nederland zijn praktijkrichtlijnen voor fysieke belasting ontwikkeld, onder meer door TNO in samenwerking met de overheid en arbodeskundigen. Ze zijn beschikbaar via het Arboportaal en geven voor de belangrijkste vormen van fysieke belasting richtwaarden die als stand van de wetenschap gelden. De richtlijnen vertalen wetenschappelijke kennis naar praktische grenzen die een preventiemedewerker of arbo-coördinator zelf kan toepassen.

Kenmerkend is de indeling in drie zones. In de groene zone is de belasting acceptabel voor vrijwel alle medewerkers. In de oranje zone is er een verhoogd risico voor een deel van de medewerkers en zijn maatregelen gewenst. In de rode zone is het risico voor de meeste medewerkers te hoog en zijn maatregelen noodzakelijk. Die driedeling maakt de uitkomst goed te bespreken met leidinggevenden en medewerkers.

Aan de praktijkrichtlijnen zijn checklists gekoppeld voor onder meer tillen, duwen en trekken, repeterend werk en werkhoudingen. Een checklist werkt als filter: met een paar vragen ziet u of een taak duidelijk veilig is, duidelijk te zwaar, of dat een nadere analyse nodig is.

  • Geschikt als eerste screening van alle taken binnen een functie.
  • Snel in te vullen door een preventiemedewerker, zonder specialistische meetapparatuur.
  • Uitkomst in groen, oranje of rood, goed bruikbaar in de RI&E.
  • Beperking: bij taken met veel variatie over de dag geeft een checklist een grove inschatting.

Hoe werkt de NIOSH-tilformule bij de beoordeling?

De NIOSH-tilformule is de bekendste methode voor de beoordeling van tiltaken. Hij berekent voor een specifieke tiltaak een aanbevolen gewichtsgrens, uitgaande van een belastingsconstante van 23 kg onder ideale omstandigheden. Voor afwijkingen in horizontale afstand, hoogte, verplaatsingsafstand, draaien, frequentie en grip vermindert de formule die grens met correctiefactoren. De verhouding tussen het werkelijke gewicht en de aanbevolen grens heet de Lifting Index.

De kracht van NIOSH is dat hij precies laat zien welke factor het meest bijdraagt aan het risico. Dat maakt hem zeer bruikbaar om maatregelen te onderbouwen: als de horizontale afstand de grootste boosdoener is, weet u dat het verkleinen van de reikafstand de meeste winst geeft.

De methode heeft ook grenzen. Hij is bedoeld voor tillen met twee handen in een redelijk voorspelbare taak. Voor dragen over langere afstand, duwen en trekken, tillen met één hand of zeer wisselende taken is NIOSH minder geschikt. Een uitgebreide uitleg van de factoren en het tilgewicht vindt u in ons artikel over hoeveel kilo je mag tillen.

Wat is de Key Indicator Method (KIM)?

De Key Indicator Method, in Duitsland bekend als de Leitmerkmalmethode, is ontwikkeld door het Duitse instituut voor arbeidsveiligheid BAuA en partners. De methode bestaat uit afzonderlijke modules voor onder meer tillen, vasthouden en dragen, duwen en trekken, en handmatige repeterende werkzaamheden. Per module scoort u een beperkt aantal sleutelfactoren, zoals het gewicht of de kracht, de duur of frequentie, de houding en de omstandigheden.

De scores worden gecombineerd tot een risicowaarde die in risicoklassen valt, van een lage tot een hoge belasting. Daarmee is KIM een goede middenweg tussen een eenvoudige checklist en een uitgebreide berekening. Een belangrijk voordeel ten opzichte van NIOSH is dat KIM ook de totale duur van de belasting over een werkdag meeneemt en geschikt is voor dragen, duwen en trekken.

  • Geschikt voor taken die NIOSH niet goed dekt, zoals dragen en het verplaatsen van karren of rolcontainers.
  • Houdt rekening met de duur en frequentie over de hele werkdag.
  • Relatief snel toe te passen door een getrainde beoordelaar.
  • Beperking: de uitkomst is een inschatting op basis van observatie; de kwaliteit hangt af van de ervaring van de beoordelaar.

Welke rol spelen arbocatalogi bij de beoordeling?

Veel branches hebben in een arbocatalogus afspraken gemaakt over fysieke belasting. Werkgevers en werknemers leggen daarin vast welke grenzen zij hanteren en welke oplossingen in hun branche als goede praktijk gelden. Een bekend voorbeeld is de bouw, waar via Volandis is afgesproken dat lasten die handmatig worden getild doorgaans niet zwaarder zijn dan 25 kg per handeling.

Een arbocatalogus maakt de beoordeling eenvoudiger. Valt een taak onder een situatie die in de catalogus is beschreven, dan kunt u de daar genoemde grenzen en oplossingen gebruiken. De Nederlandse Arbeidsinspectie gebruikt arbocatalogi ook als toetsingskader bij inspecties. Bestaat er geen catalogus voor uw branche, of dekt die uw situatie niet, dan valt u terug op de algemene praktijkrichtlijnen en methodes zoals NIOSH en KIM.

Kijk vóór de beoordeling altijd of er een arbocatalogus voor uw branche is. Die bespaart tijd en geeft houvast bij de keuze van maatregelen.

Wanneer is een meting met sensoren zinvol?

Checklists en formules gaan uit van een beschrijving van de taak. Bij werk met veel variatie, zoals in de bouw, de zorg, het onderhoud of de werkplaats, is die beschrijving lastig te maken. Hoe vaak buigt een monteur werkelijk voorover op een dag? Hoe lang werkt een stukadoor met de armen boven de schouders? Medewerkers en leidinggevenden schatten dat vaak verkeerd in.

Met sensoren op het lichaam meet u gedurende een representatieve werkperiode hoe vaak en hoe lang belastende houdingen voorkomen, zoals bukken, draaien en bovenhands werk. Een meetsysteem zoals de AIRGO XP koppelt een mobiele sensor aan een app die de houding en beweging op de werkvloer in kaart brengt. Dat levert objectieve gegevens op die u kunt combineren met de uitkomsten van checklists en NIOSH of KIM.

Een meting is vooral waardevol als nulmeting vóór een maatregel en als nameting erna. Zo laat u zien of een werkplekaanpassing, training of exoskelet de belasting daadwerkelijk verlaagt. In een werkplekonderzoek combineren wij observatie, gesprekken en metingen tot een onderbouwd advies.

Welke methode voor de beoordeling van fysieke belasting kiest u?

Er is geen methode die voor alle situaties de beste is. Vaak combineert u ze: een checklist om te screenen, een analysemethode voor de risicovolle taken en waar nodig een meting. De tabel zet de methodes naast elkaar.

MethodeWat beoordeelt u?Wanneer inzetten?VoordelenNadelen
Checklists en praktijkrichtlijnen (Arboportaal)Tillen, duwen/trekken, repeterend werk, houdingenEerste screening van alle takenSnel, laagdrempelig, uitkomst in groen-oranje-roodGrof bij wisselende taken; geen inzicht in de exacte oorzaak
NIOSH-tilformuleTillen met twee handenVaste tiltaken in oranje of roodLaat per factor zien waar het risico zit; breed geaccepteerdNiet geschikt voor dragen, duwen, trekken of zeer variabel werk
Key Indicator Method (KIM)Tillen, dragen, duwen/trekken, repeterend handwerkTaken die NIOSH niet dekt; belasting over de hele dagBreed toepasbaar, houdt rekening met duurAfhankelijk van observatie en ervaring van de beoordelaar
ArbocatalogusBranchespecifieke situatiesAls uw situatie in de catalogus beschreven isAfgestemd op de branche, toetsingskader voor inspectieNiet elke branche of situatie is gedekt
Meting met sensorenHoudingen, bewegingen en frequentie in de praktijkWisselend werk; nul- en nametingObjectief, laat werkelijke belasting zienVraagt voorbereiding en een representatieve meetperiode

Gebruik nooit alleen een getal als eindoordeel. Combineer de uitkomst van een methode altijd met wat u op de werkvloer ziet en wat medewerkers zelf aangeven.

Stappenplan: hoe verwerkt u de beoordeling fysieke belasting in de RI&E?

Een beoordeling krijgt pas waarde als hij in de RI&E en het plan van aanpak terechtkomt en tot maatregelen leidt. Dit stappenplan helpt om de beoordeling gestructureerd en controleerbaar uit te voeren.

  1. 1Bepaal de scope: welke functies en afdelingen neemt u mee, en wie voert de beoordeling uit?
  2. 2Inventariseer per functie de taken met fysieke belasting, samen met medewerkers en leidinggevenden.
  3. 3Controleer of er een arbocatalogus voor uw branche is en welke grenzen en oplossingen daarin staan.
  4. 4Screen alle taken met de checklists en praktijkrichtlijnen en deel ze in groen, oranje of rood in.
  5. 5Analyseer de oranje en rode taken nader met NIOSH of KIM, afhankelijk van het type belasting.
  6. 6Meet bij wisselend of moeilijk te beschrijven werk de werkelijke belasting met sensoren.
  7. 7Leg per taak de uitkomst, de belangrijkste risicofactor en de gebruikte methode vast in de RI&E.
  8. 8Kies maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie en neem ze op in het plan van aanpak, met eigenaar en planning.
  9. 9Evalueer na invoering met een herbeoordeling of nameting en werk de RI&E bij.

Welke maatregelen volgen uit een beoordeling van fysieke belasting?

De arbeidshygiënische strategie bepaalt de volgorde. Eerst kijkt u of de belasting bij de bron kan worden weggenomen: lichtere verpakkingen, materiaal op werkhoogte aanleveren of een andere werkmethode. Daarna volgen collectieve maatregelen zoals heftafels, vacuümheffers en transportmiddelen. Vervolgens individuele maatregelen, zoals taakroulatie, training en individuele hulpmiddelen. Persoonlijke beschermingsmiddelen komen als laatste.

Exoskeletten vallen onder de individuele maatregelen. Ze zijn zinvol bij taken die na bron- en collectieve maatregelen nog steeds in het oranje of rode gebied vallen, bijvoorbeeld bukken en tillen in wisselende situaties of langdurig bovenhands werk. Laat medewerkers een exoskelet eerst testen tijdens hun eigen werk, en meet bij voorkeur vooraf en achteraf wat het effect is.

Bronnen

  1. 1.Arboportaal: fysieke belasting
  2. 2.NIOSH: lifting equation
  3. 3.Arbobesluit, hoofdstuk 5 Fysieke belasting
  4. 4.TNO

FAQ

Vragen over beoordeling fysieke belasting

Korte antwoorden voor werkgevers, preventiemedewerkers en HR.

Begin met een screening via de checklists en praktijkrichtlijnen op het Arboportaal. Analyseer taken in het oranje of rode gebied nader met de NIOSH-tilformule voor tillen of de Key Indicator Method voor tillen, dragen, duwen, trekken en repeterend werk. Bij wisselend werk geeft een meting met sensoren het meest betrouwbare beeld.

De praktijkrichtlijnen fysieke belasting zijn onder meer door TNO ontwikkelde richtwaarden voor tillen, duwen en trekken, repeterend werk en werkhoudingen. Ze delen het risico in groen, oranje en rood in en gelden als stand van de wetenschap. Ze zijn beschikbaar via het Arboportaal, samen met bijbehorende checklists.

De NIOSH-tilformule berekent een aanbevolen gewichtsgrens voor tillen met twee handen en laat per factor zien waar het risico zit. De Key Indicator Method is breder: hij heeft modules voor tillen, dragen, duwen, trekken en repeterend werk en houdt rekening met de duur over de hele werkdag. KIM is minder precies per factor, maar breder toepasbaar.

Nee. De Arbowet en het Arbobesluit verplichten wel dat u de fysieke belasting beoordeelt en beperkt, maar schrijven geen methode voor. De methode moet passend en onderbouwd zijn. Heeft uw branche een arbocatalogus, dan is die het eerste referentiepunt.

Een eerste screening met checklists kan vaak door een preventiemedewerker of arbo-coördinator worden gedaan. Voor nadere analyses en complexe taken is een ergonoom, arbeidshygiënist of andere deskundige aan te raden. Waar de RI&E getoetst moet worden, doet een gecertificeerde kerndeskundige of arbodienst dat.

De RI&E moet actueel zijn. Beoordeel de fysieke belasting opnieuw als taken, werkmethoden, materialen of verpakkingen veranderen, na de invoering van maatregelen en bij nieuwe klachten of signalen. Een periodieke herbeoordeling, bijvoorbeeld bij de jaarlijkse evaluatie van het plan van aanpak, is verstandig.

Fysieke belasting meten

Een onderbouwde beoordeling voor uw RI&E?

Wij meten de fysieke belasting op uw werkvloer met sensoren en vertalen de uitkomsten naar concrete maatregelen voor uw plan van aanpak.