Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Arbo en wetgeving · Arbo en wetgeving · Fysieke belasting

Fysieke belasting op het werk: regels, risico’s en maatregelen

Tillen, duwen, bukken, boven het hoofd werken of de hele dag dezelfde beweging maken: fysieke belasting hoort bij veel beroepen. Te veel of te eenzijdige belasting leidt tot klachten en verzuim. In dit artikel leest u wat fysieke belasting is, wat de wet van u vraagt en hoe u de risico’s beoordeelt en verlaagt.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Medewerker met CX Soft Back tilt een krat
Herhaald tillen van kratten is een klassieke vorm van fysieke belasting.

In het kort

Fysieke belasting is de lichamelijke belasting die werk veroorzaakt door kracht zetten, houdingen en bewegingen, zoals tillen, duwen, trekken, repeterend werk, statische houdingen en trillingen. Het Arbobesluit (hoofdstuk 5) verplicht werkgevers om deze belasting te beoordelen en waar nodig te verminderen. Dat doet u volgens de arbeidshygiënische strategie: eerst de bron aanpakken, daarna collectieve en organisatorische maatregelen en pas als laatste individuele maatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen.

Arbobesluit hoofdstuk 5 regelt de fysieke belasting (art. 5.1–5.6)
H5Arbobesluit hoofdstuk 5 regelt de fysieke belasting (art. 5.1–5.6)
belastingsconstante in de NIOSH-tilformule onder ideale omstandigheden
23 kgbelastingsconstante in de NIOSH-tilformule onder ideale omstandigheden
tillen/duwen/trekken, repeterend werk, statische houdingen en trillingen
4 vormentillen/duwen/trekken, repeterend werk, statische houdingen en trillingen
volgorde van maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie
Bron eerstvolgorde van maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie

Wat is fysieke belasting?

Fysieke belasting is de belasting van het lichaam die ontstaat door het werk dat iemand doet. Het gaat om de krachten die spieren, pezen, gewrichten en de wervelkolom moeten leveren of verdragen, en om de houdingen en bewegingen waarin dat gebeurt. Belasting op zich is niet slecht: het lichaam heeft beweging nodig om sterk en gezond te blijven. Het wordt een risico wanneer de belasting groter is dan de belastbaarheid van de medewerker, of wanneer er te weinig tijd is om te herstellen.

Daarom kijkt u bij fysieke belasting altijd naar drie dingen tegelijk: hoe zwaar is de taak (kracht), hoe vaak en hoe lang wordt hij uitgevoerd (frequentie en duur) en in welke houding gebeurt het. Een doos van 10 kg één keer per uur optillen vanaf tafelhoogte is iets heel anders dan dezelfde doos honderden keren per dienst van de vloer pakken en gedraaid op een pallet zetten.

Volgens TNO-cijfers behoren klachten aan het bewegingsapparaat tot de meest voorkomende oorzaken van werkgerelateerd verzuim. Rug-, nek-, schouder- en knieklachten ontstaan zelden door één verkeerde beweging, maar meestal door jarenlange overbelasting. Dat maakt preventie zo belangrijk: wat u vandaag aan belasting weghaalt, voorkomt klachten over vijf of tien jaar.

Welke vormen van fysieke belasting zijn er?

In de arbopraktijk worden doorgaans vier hoofdvormen van fysieke belasting onderscheiden. In veel functies komen ze in combinatie voor: een magazijnmedewerker tilt, duwt karren, werkt repeterend én staat lang. Het is daarom zinvol om per taak te bekijken welke vormen spelen.

  • Tillen, duwen en trekken belast vooral de onderrug en schouders, zeker bij gebogen of gedraaide romp.
  • Repeterend werk geeft vaak klachten aan nek, schouders, ellebogen en polsen, ook bij lichte lasten.
  • Statische houdingen geven weinig herstel in de spieren, waardoor vermoeidheid en klachten oplopen.
  • Trillingen kunnen klachten aan handen, armen en rug geven en vallen onder een eigen afdeling in het Arbobesluit.
VormWat houdt het in?Voorbeelden uit de praktijk
Tillen, duwen en trekkenHandmatig hanteren van lasten: optillen, dragen, verplaatsen, duwen of trekkenDozen en zakken tillen, rolcontainers duwen, cliënten verplaatsen in de zorg
Repeterend werkSteeds dezelfde beweging in korte cycli, vaak met armen, polsen of handenAssemblage aan de lijn, inpakken, scannen, kassawerk, sorteren
Statische houdingenLangere tijd in dezelfde, vaak ongunstige houding werken of staanVoorovergebogen werken, armen boven schouderhoogte, knielen, lang staan of zitten
TrillingenLichaamstrillingen via de handen/armen of via het hele lichaamWerken met boorhamers en slijpmachines, rijden op heftrucks of grondverzetmachines

Wat zegt het Arbobesluit over fysieke belasting?

De basis ligt in de Arbowet. Artikel 3 verplicht de werkgever om te zorgen voor zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden en artikel 5 verplicht hem om een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) te maken, met een plan van aanpak om de risico’s te beperken. De medewerker heeft ook een rol: volgens artikel 11 moet hij de beschikbaar gestelde hulpmiddelen op de juiste manier gebruiken.

De uitwerking voor fysieke belasting staat in hoofdstuk 5 van het Arbobesluit (artikel 5.1 tot en met 5.6). Kort samengevat vraagt dit hoofdstuk het volgende:

  • De werkgever beoordeelt in de RI&E de risico’s van fysieke belasting, met aandacht voor de aard, de intensiteit, de duur en de frequentie van de belasting.
  • Waar risico’s bestaan, neemt de werkgever technische en organisatorische maatregelen om de belasting zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken.
  • Handmatig hanteren van lasten wordt waar mogelijk vermeden, bijvoorbeeld door mechanische hulpmiddelen in te zetten.
  • Werkplekken, werkhoogtes en werkmethoden worden zo ingericht dat ongunstige houdingen en bewegingen zoveel mogelijk worden voorkomen.
  • Medewerkers krijgen voorlichting en onderricht over de risico’s en over de juiste werkwijze en het gebruik van hulpmiddelen.

Er staat in de Nederlandse wet geen vast maximumgewicht voor tillen. De wet is doelgericht: u moet aantonen dat u de risico’s hebt beoordeeld en beperkt. Veel branches hebben die doelen vertaald in praktische afspraken in hun arbocatalogus. Dit overzicht is geen juridisch advies; raadpleeg bij twijfel uw arbodienst of kerndeskundige.

Hoe beoordeelt u fysieke belasting?

Om fysieke belasting te beoordelen, zijn verschillende methoden beschikbaar. De keuze hangt af van de vorm van belasting en van hoe precies u het wilt weten. Een eerste screening kan vaak met een eenvoudige checklist; voor zware of complexe taken is een uitgebreidere methode of een meting nodig. De tabel geeft een overzicht van veelgebruikte methoden.

MethodeWaarvoor geschikt?Wat levert het op?
NIOSH-tilformuleTillen van lasten met twee handen, in een vaste taakEen aanbevolen gewichtsgrens (RWL) op basis van de belastingsconstante van 23 kg en correctiefactoren
Lifting Index (LI)Vervolg op de NIOSH-berekeningVerhouding tussen het werkelijke gewicht en de aanbevolen grens; een LI boven 1 wijst op een verhoogd risico
KIM (Key Indicator Method)Tillen, dragen, duwen, trekken en repeterend handwerkEen risicoscore op basis van gewicht, tijd, houding en omstandigheden, ingedeeld in risicoklassen
Checklists ArboportaalEerste screening van tillen, duwen/trekken, repeterend werk en werkhoudingenSnel inzicht of een taak in het groene, oranje of rode gebied valt en of nadere analyse nodig is
Meting met sensorenTaken met wisselende houdingen of veel variatie over de dagObjectieve gegevens over hoe vaak en hoe lang er gebukt, getild of boven het hoofd gewerkt wordt

Gebruik een checklist als filter, niet als eindoordeel. Valt een taak in het oranje of rode gebied, dan is een nadere analyse nodig. Bij taken met veel variatie, zoals in de bouw of de zorg, geeft een meting op de werkvloer vaak een eerlijker beeld dan een berekening op papier.

Hoe pakt u een beoordeling van fysieke belasting aan?

Een beoordeling is pas waardevol als hij leidt tot concrete maatregelen. In de praktijk zien wij dat een gestructureerde aanpak in een paar stappen het beste werkt. Begin breed en zoom in op de taken waar het risico het grootst is.

  1. 1Breng per functie de taken in kaart en vraag medewerkers welke taken zij het zwaarst vinden.
  2. 2Screen elke taak met een eenvoudige checklist, bijvoorbeeld die van het Arboportaal.
  3. 3Analyseer de taken in het oranje of rode gebied nader met NIOSH, de Lifting Index of KIM.
  4. 4Meet waar nodig op de werkvloer hoe vaak en hoe lang belastende houdingen voorkomen.
  5. 5Leg de uitkomsten vast in de RI&E en neem concrete maatregelen op in het plan van aanpak.
  6. 6Voer de maatregelen in, met voorlichting en training voor medewerkers.
  7. 7Evalueer na enkele maanden met een nameting en stel de aanpak bij.

Welke maatregelen verminderen fysieke belasting?

De volgorde van maatregelen is vastgelegd in de arbeidshygiënische strategie. Het principe is eenvoudig: hoe dichter bij de bron, hoe effectiever en hoe minder afhankelijk van het gedrag van de individuele medewerker. Pas als een stap redelijkerwijs niet mogelijk is, gaat u door naar de volgende.

StapMaatregelVoorbeelden bij fysieke belasting
1. BronDe belasting wegnemen of sterk verminderenMechanisatie, lichtere verpakkingen, kleinere zakken, transportbanden, materialen op werkhoogte aanleveren
2. CollectiefMaatregelen die voor alle medewerkers op de werkplek geldenTilhulpmiddelen, heftafels, hoogteverstelbare werkbanken, steigers op de juiste hoogte
3. OrganisatieWerk anders inrichten en verdelenTaakroulatie, pauzes, tillen met twee personen, realistische normtijden
4. IndividueelMaatregelen per medewerkerTiltraining, werkhoudingscoaching, een exoskelet voor taken die niet anders kunnen
5. PBMPersoonlijke beschermingsmiddelenKniebeschermers, antivibratiehandschoenen, goede werkschoenen

Begin bij de taken met de hoogste belasting en de meeste blootstelling. Een kleine aanpassing bij de bron, zoals materiaal op werkhoogte laten aanleveren, levert vaak meer op dan een dure individuele oplossing.

Waar past een exoskelet in de aanpak van fysieke belasting?

Een exoskelet is een draagbaar hulpmiddel dat bij tillen, bukken of werken boven het hoofd een deel van de belasting overneemt. Afhankelijk van de taak daalt de piekbelasting op rug of schouders met circa 30 tot 40%, volgens studies en fabrikantgegevens. Er zijn actieve exoskeletten met een motor en accu, passieve exoskeletten met veren of elastieken, en soft exosuits van textiel met elastische elementen.

Wij zijn daar eerlijk over: binnen de arbeidshygiënische strategie is een exoskelet een individuele maatregel. Het komt pas aan bod nadat u hebt gekeken of de belasting bij de bron of collectief kan worden weggenomen. In de praktijk blijft er echter vaak werk over waarvoor dat niet lukt: een plafond dat nu eenmaal boven het hoofd zit, materiaal dat op wisselende locaties wordt verwerkt, of ruimtes waar geen tillift past. Juist daar kan een exoskelet het verschil maken.

Op testdagen merken wij dat medewerkers het effect vooral ervaren als minder vermoeidheid aan het einde van de dienst. Een goede keuze begint met een meting van de taak, gevolgd door een test op de eigen werkvloer, zodat u weet of het hulpmiddel past bij het werk en of medewerkers het willen dragen.

Welke sectoren hebben de meeste fysieke belasting?

Fysieke belasting komt in vrijwel elke sector voor, maar in sommige branches is ze structureel hoog. Daar hebben sociale partners vaak ook specifieke afspraken gemaakt in de arbocatalogus.

  • Bouw en infra: zwaar tillen, knielen bij bestraten en vloerwerk, werken boven het hoofd bij plafond- en installatiewerk.
  • Logistiek en magazijn: orderpicking, laden en lossen, veel bukken en draaien met lasten.
  • Industrie en productie: repeterend lijnwerk, montage en het hanteren van onderdelen.
  • Zorg: transfers van cliënten, bukken bij verzorging en langdurig staan.
  • Agrarisch en melkveehouderij: melken met de armen omhoog, voeren, tillen van zakken en materiaal.

Kijk in de arbocatalogus van uw branche of daar al normen en oplossingen voor fysieke belasting zijn vastgelegd. Die afspraken worden door de Nederlandse Arbeidsinspectie gebruikt als referentie bij inspecties.

Hoe houdt u medewerkers betrokken bij het verlagen van fysieke belasting?

De beste maatregel werkt niet als niemand hem gebruikt. Wij zien regelmatig tilhulpen en karren die ongebruikt in een hoek staan, omdat ze tijd kosten of niet passen bij de werkwijze. Betrek medewerkers daarom vanaf het begin: laat hen meedenken over oplossingen, laat ze hulpmiddelen testen tijdens hun echte werk en neem hun feedback serieus.

Combineer dat met voorlichting en training. Medewerkers moeten weten waarom een maatregel belangrijk is, hoe zij een hulpmiddel goed gebruiken en wanneer zij klachten moeten melden. Leidinggevenden spelen daarbij een sleutelrol: als zij tijd inruimen en het goede voorbeeld geven, volgt de rest van het team sneller.

Bronnen

  1. 1.Arbobesluit, hoofdstuk 5 Fysieke belasting
  2. 2.Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet)
  3. 3.Arboportaal: fysieke belasting
  4. 4.Arboportaal: risico-inventarisatie en -evaluatie
  5. 5.NIOSH: lifting equation

FAQ

Vragen over fysieke belasting

Korte antwoorden voor werkgevers, preventiemedewerkers en HR.

Fysieke belasting is de lichamelijke belasting die door het werk ontstaat, bijvoorbeeld door tillen, duwen, trekken, repeterende bewegingen, langdurige statische houdingen en trillingen. Het wordt een gezondheidsrisico als de belasting groter is dan wat iemand aankan, of als er te weinig herstel is. Dat kan leiden tot klachten aan rug, nek, schouders, armen en knieën.

De Arbowet verplicht werkgevers om risico’s te inventariseren en te beperken (artikel 3 en 5). De uitwerking voor fysieke belasting staat in hoofdstuk 5 van het Arbobesluit, artikel 5.1 tot en met 5.6. Daarin staat dat de werkgever de belasting beoordeelt, maatregelen neemt om haar te beperken en medewerkers voorlicht over risico’s en de juiste werkwijze.

Nee, de Nederlandse wet noemt geen vast maximumgewicht. Wel moet de werkgever aantonen dat hij de risico’s van tillen heeft beoordeeld en beperkt. In de praktijk wordt vaak de NIOSH-tilformule gebruikt, met 23 kg als maximum onder ideale omstandigheden. In de bouw geldt doorgaans maximaal 25 kg per handeling volgens branche-afspraken.

Begin met een inventarisatie van de taken per functie en een eerste screening met bijvoorbeeld de checklists van het Arboportaal. Taken met een verhoogd risico analyseert u nader met methoden als de NIOSH-tilformule, de Lifting Index of KIM. Een meting op de werkvloer geeft extra inzicht. Leg de uitkomsten en de maatregelen vast in het plan van aanpak.

De arbeidshygiënische strategie is de vaste volgorde waarin u arbomaatregelen kiest. Eerst pakt u de bron van het risico aan, daarna volgen collectieve maatregelen, vervolgens individuele maatregelen en pas als laatste persoonlijke beschermingsmiddelen. U gaat alleen naar een volgende stap als de vorige redelijkerwijs niet mogelijk is. Zo kiest u steeds de meest effectieve oplossing.

Een exoskelet kan de piekbelasting op rug of schouders afhankelijk van de taak met circa 30 tot 40% verlagen. Binnen de arbeidshygiënische strategie is het een individuele maatregel. Het is daarom vooral geschikt voor taken waarbij bron- en collectieve maatregelen niet of onvoldoende mogelijk zijn. Test een exoskelet altijd eerst op de eigen werkvloer.

Fysieke belasting meten

Weten waar de fysieke belasting in uw organisatie zit?

Met een werkplekonderzoek ziet u per taak hoe zwaar het werk werkelijk is. Daarna testen medewerkers gericht oplossingen op uw eigen werkvloer.