Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Fysieke belasting · Fysieke belasting · Tillen

Veilig tillen op het werk: zo organiseert u het als werkgever

Veilig tillen wordt vaak teruggebracht tot een goede tiltechniek: door de knieën en de rug recht. Dat is belangrijk, maar het is maar een klein deel van het verhaal. Of medewerkers echt veilig tillen, hangt vooral af van hoe het werk is georganiseerd: hoe zwaar de lasten zijn, welke hulpmiddelen er zijn, welke afspraken er gelden en hoeveel ruimte er is. In dit artikel leest u hoe u veilig tillen als werkgever organiseert, van bronmaatregel tot toolboxmeeting.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
9 minuten
Twee bouwvakkers tillen samen een lange houten balk
Zware of lange lasten til je samen of met een hulpmiddel.

In het kort

Veilig tillen op het werk organiseert u door eerst de last zelf aan te pakken en pas daarna de tiltechniek. Volg de arbeidshygiënische strategie: maak lasten lichter of lever ze op werkhoogte aan, zet collectieve hulpmiddelen zoals heftafels en vacuümheffers in, maak duidelijke afspraken over samen tillen en geef praktische instructie. Houd daarbij de richtlijnen aan, zoals 23 kg volgens NIOSH onder ideale omstandigheden en 25 kg in de bouw. Een exoskelet helpt waar handmatig tillen onvermijdelijk blijft.

arbeidshygiënische strategie: bron, collectief, individueel, PBM
4 stappenarbeidshygiënische strategie: bron, collectief, individueel, PBM
NIOSH-maximum onder ideale omstandigheden, in de praktijk vaak lager
23 kgNIOSH-maximum onder ideale omstandigheden, in de praktijk vaak lager
gangbaar maximum per handeling in de bouw volgens branche-afspraken
25 kggangbaar maximum per handeling in de bouw volgens branche-afspraken
indicatieve duur van een toolboxmeeting over veilig tillen
10–15 minindicatieve duur van een toolboxmeeting over veilig tillen

Wat is veilig tillen op het werk?

Veilig tillen betekent dat medewerkers lasten kunnen verplaatsen zonder dat hun rug, schouders, nek of knieën overbelast raken, nu en op de lange termijn. Dat vraagt drie dingen: lasten die binnen verantwoorde grenzen blijven, een werkplek die goed tillen mogelijk maakt en medewerkers die weten hoe ze tillen en wanneer ze een hulpmiddel of een collega inschakelen.

Zwaar tillen is daarbij niet alleen een kwestie van kilo’s. Een last van 10 kg die honderden keren per dienst vanaf de vloer wordt gepakt, kan belastender zijn dan een last van 20 kg die af en toe op heuphoogte wordt getild. Veilig tillen gaat dus over gewicht, hoogte, afstand, frequentie, houding en herstel samen.

De juiste tiltechniek in stappen en de achtergrond van de tilnormen hebben wij in een apart artikel uitgewerkt. Hier richten wij ons op wat u als organisatie regelt, zodat goed tillen ook in de praktijk lukt.

Hoe past u de arbeidshygiënische strategie toe op tillen?

De Arbowet schrijft voor dat u risico’s aanpakt in een vaste volgorde: de arbeidshygiënische strategie. Pas als een hogere stap redelijkerwijs niet mogelijk is, gaat u naar de volgende. Voor tillen ziet dat er zo uit:

StapWat betekent het bij tillen?Voorbeelden
1. BronmaatregelDe last of de tiltaak zelf wegnemen of lichter makenKleinere verpakkingen, materiaal op werkhoogte laten aanleveren, andere werkvolgorde, lasten mechanisch laten verplaatsen
2. Collectieve maatregelHulpmiddelen die voor iedereen het tillen verlichtenHeftafels, vacuümheffers, takels, rolbanen, steekwagens, pallets op hoogte
3. Individuele maatregelMaatregelen gericht op de medewerker en de werkwijzeTaakroulatie, samen tillen, tiltraining, exoskeletten
4. Persoonlijke beschermingBescherming van het lichaam bij resterend risicoWerkhandschoenen met goede grip, veiligheidsschoenen, kniebescherming

Begin bij elke tiltaak met de vraag: moet deze last eigenlijk wel met de hand worden getild? Het antwoord op die vraag levert vaak de grootste winst op.

Welke afspraken maakt u over samen tillen?

Samen tillen is een veelgebruikte oplossing voor lasten die te zwaar of te onhandig zijn voor één persoon. Het werkt alleen als het goed georganiseerd is. Zonder afspraken ontstaat er snel een situatie waarin één persoon het grootste deel van de last draagt, of waarin de last onverwacht scheef komt te hangen.

Een vuistregel is dat twee personen samen niet het dubbele kunnen tillen van één persoon, omdat de coördinatie en het zicht slechter zijn. Ga er indicatief van uit dat het verantwoorde gewicht per persoon bij samen tillen lager ligt dan bij alleen tillen. Leg in uw werkinstructie vast wanneer samen tillen verplicht is en hoe het verloopt.

  • Spreek af vanaf welk gewicht of bij welke afmetingen een last met twee of meer personen wordt getild.
  • Wijs één persoon aan die het tempo bepaalt en de commando’s geeft, bijvoorbeeld: klaar, tillen, lopen, neerzetten.
  • Laat medewerkers van ongeveer gelijke lengte samen tillen, zodat de last horizontaal blijft.
  • Bespreek vooraf de route en de plek waar de last neergezet wordt.
  • Zorg dat de last aan beide kanten goed vast te pakken is, eventueel met draagbanden of handgrepen.
  • Maak duidelijk dat het vragen om hulp de norm is, geen teken van zwakte.

Hoe organiseert u veilig dragen, duwen en trekken?

Tillen houdt zelden op bij het optillen. Vaak moet de last daarna ook gedragen, geduwd of getrokken worden. Ook dat geeft fysieke belasting, en het wordt in de praktijk vaak onderschat. Dragen over een langere afstand belast de rug, schouders en armen langdurig. Duwen en trekken van karren, rolcontainers en pallets vraagt vooral veel kracht bij het in beweging zetten en afremmen.

  • Beperk de draagafstand door materiaal zo dicht mogelijk bij de plek van gebruik te laten aanleveren.
  • Gebruik voor dragen over langere afstand een kar, steekwagen of ander transportmiddel.
  • Duw liever dan dat u trekt: duwen geeft meer controle en een betere houding.
  • Zorg voor goed onderhouden wielen en een vlakke, schone ondergrond; een kapot wiel kan de benodigde kracht sterk verhogen.
  • Stel de duwhandvatten in op ongeveer ellebooghoogte en houd de lading laag genoeg om over de lading heen te kijken.
  • Let op hellingen, drempels en deuren: daar piekt de benodigde kracht.

Hoe tilt u veilig in krappe ruimtes zoals busjes en steigers?

Op papier is veilig tillen eenvoudig: recht voor de last staan, door de knieën, last dicht bij het lichaam. In een volle bedrijfsbus, op een smalle steiger of in een kruipruimte lukt dat vaak niet. Daar ontstaan de meest belastende tilsituaties: bukken met gestrekte armen, draaien met de romp en tillen vanuit een onstabiele houding. Juist voor deze situaties moet u als werkgever iets regelen, want de medewerker kan het niet alleen oplossen.

SituatieTypisch risicoOrganisatorische oplossing
BedrijfsbusVer reiken naar achterin geladen materiaal, bukken onder het dakUittrekbare laden of schuifplaten, zware spullen achterin vooraan en op heuphoogte, vaste indeling van de bus
SteigerWeinig ruimte, materiaal vanaf de vloer van de steiger pakkenMateriaal met hijs- of liftsystemen aanvoeren, op werkhoogte opslaan, kleinere hoeveelheden per keer
TrappenhuisDragen over traptreden, beperkt zichtBouwlift of trapsteekwagen, lasten splitsen, samen dragen met duidelijke afspraken
Kruipruimte of schachtTillen in gebukte of geknielde houdingLasten aangeven in plaats van tillen, kleinere verpakkingen, kniebescherming
Krappe werkplaats of magazijnhoekDraaien met de romp door gebrek aan ruimteLooproutes vrijhouden, opstelling herzien, draaitafel of rolbaan

Vraag medewerkers welke tilsituaties zij het lastigst vinden. Krappe ruimtes zijn vaak bekend op de werkvloer, maar komen niet altijd in de RI&E terecht.

Welk hulpmiddel kiest u voor welke tilsituatie?

De keuze van een hulpmiddel hangt af van de last, de frequentie en de omgeving. Een vacuümheffer is ideaal op een vaste werkplek met veel dezelfde lasten, maar onbruikbaar op een wisselende bouwplaats. Een exoskelet is juist sterk waar de werkplek steeds verandert. De tabel geeft een indicatief overzicht.

SituatieGeschikte hulpmiddelenAandachtspunt
Veel gelijke lasten op een vaste werkplekVacuümheffer, takel, manipulator, heftafelZorg dat het hulpmiddel snel genoeg is, anders wordt het niet gebruikt
Pallets laden en lossenHeftafel, palletkantelaar, pallet op werkhoogteLaat de bovenste en onderste laag niet structureel handmatig pakken
Transport over afstandSteekwagen, transportkar, rolcontainer, rolbaanOnderhoud van wielen en een goede ondergrond
Zware of onhandige losse lastenDraagbanden, handgrepen, samen tillenDuidelijke afspraken en een aanspreekpunt
Wisselende werkplekken met veel bukken en tillenRugexoskelet, zoals de IX BACK AIR of IX BACK VOLTONEerst testen tijdens het eigen werk en goed afstellen
Veel sjouwen en dragenZacht exoskelet, zoals de Hunic SoftExo CarryCombineer met beperking van de draagafstand

Wanneer voegt een exoskelet waarde toe bij zwaar tillen?

Een exoskelet is een individuele maatregel en komt in de arbeidshygiënische strategie dus pas na bron- en collectieve maatregelen. In de praktijk blijft er na die stappen vaak nog veel handmatig tilwerk over, zeker op wisselende werkplekken waar geen vaste tilhulp kan staan. Daar kan een exoskelet een wezenlijk verschil maken.

Een passief rugexoskelet zoals de IX BACK AIR ontlast de onderrug met veerkracht, weegt minder dan 3 kg en heeft geen accu nodig. Het actieve IX BACK VOLTON ondersteunt met een motor tot 17 kg en is bedoeld voor zwaarder en intensiever tilwerk. Volgens studies en fabrikantgegevens kan een rugexoskelet de piekbelasting op de onderrug, afhankelijk van de taak, met circa 30 tot 40% verlagen.

  • Zinvol bij veel bukken en tillen op wisselende plekken, zoals bouw, infra, logistiek en agrarisch werk.
  • Zinvol als medewerkers ondanks hulpmiddelen nog vaak vanaf de vloer of uit krappe ruimtes tillen.
  • Minder zinvol als het tilwerk met een vaste tilhulp of een andere werkmethode kan verdwijnen.
  • Altijd in combinatie met instructie, een test op de werkvloer en afspraken over gebruik.

Een exoskelet verandert niets aan het gewicht van de last. De normen voor tilgewicht blijven gelden, ook als medewerkers ondersteuning dragen.

Hoe geeft u een toolboxmeeting over veilig tillen?

Een toolboxmeeting is een korte bijeenkomst op of bij de werkplek, waarin een team een veiligheidsonderwerp bespreekt. Het is een goede manier om veilig tillen regelmatig onder de aandacht te brengen en om knelpunten op te halen. Houd de meeting kort en praktisch. Dit format gebruiken wij als basis:

  1. 1Opening (1 minuut): waarom dit onderwerp, en een concreet voorbeeld van een tilsituatie uit het eigen werk.
  2. 2Kennis (3 minuten): de belangrijkste afspraken, zoals het maximale gewicht, wanneer samen tillen en welke hulpmiddelen er zijn.
  3. 3Praktijk (4 minuten): laat een collega een lastige tilsituatie voordoen en bespreek samen hoe het beter kan.
  4. 4Knelpunten (4 minuten): vraag het team welke lasten of plekken het zwaarst zijn en noteer ze.
  5. 5Afspraken (2 minuten): wat gaan we anders doen, wie pakt welk knelpunt op en wanneer komen we erop terug?
  6. 6Vastleggen (1 minuut): noteer de deelnemers en afspraken, zodat u de voorlichting kunt aantonen.

Hoe borgt u veilig tillen in uw organisatie?

Veilig tillen is geen eenmalige actie. Nieuwe medewerkers, nieuwe materialen, drukke periodes en veranderende werkplekken zorgen ervoor dat oude gewoonten snel terugkomen. Borging vraagt daarom om vaste momenten en duidelijke verantwoordelijkheden.

  • Neem de tiltaken per functie op in de RI&E en werk ze bij als werkwijzen of materialen veranderen.
  • Neem tilafspraken op in de werkinstructies en het inwerkprogramma voor nieuwe medewerkers.
  • Geef voorlichting en instructie volgens artikel 8 van de Arbowet, en leg vast wie wanneer is geïnstrueerd.
  • Laat inkoop letten op gewicht en verpakking van materialen en op de ergonomie van hulpmiddelen.
  • Controleer periodiek of hulpmiddelen beschikbaar, onderhouden en daadwerkelijk in gebruik zijn.
  • Laat leidinggevenden het goede voorbeeld geven en aanspreken als afspraken niet worden nageleefd.

Dit artikel is bedoeld als praktische uitleg en is geen juridisch of medisch advies. Raadpleeg bij klachten of twijfel over tilgrenzen de bedrijfsarts of uw arbodienst.

Bronnen

  1. 1.Arboportaal: fysieke belasting
  2. 2.Arbowet
  3. 3.NIOSH: lifting equation
  4. 4.Volandis: arbo-informatie voor de bouw

FAQ

Vragen over veilig tillen

Korte antwoorden voor werkgevers, preventiemedewerkers en HR.

Veilig tillen betekent dat medewerkers lasten kunnen verplaatsen zonder overbelasting van rug, schouders, nek of knieën. Dat vraagt lasten binnen verantwoorde grenzen, een werkplek die goed tillen mogelijk maakt, passende hulpmiddelen en medewerkers die weten hoe en wanneer ze die gebruiken.

De Arbowet noemt geen vast gewicht. Als richtlijn geldt de NIOSH-tilformule met maximaal 23 kg onder ideale omstandigheden; in de bouw wordt doorgaans maximaal 25 kg per handeling aangehouden. Bij tillen vanaf de vloer, ver van het lichaam, met draaien of vaak achter elkaar ligt de grens van wat verantwoord is lager.

Daar is geen wettelijk getal voor. Spreek in uw werkinstructie af vanaf welk gewicht of welke afmetingen samen tillen verplicht is, afgestemd op de richtlijnen en uw arbocatalogus. Houd er rekening mee dat twee personen samen niet het dubbele kunnen tillen van één persoon, omdat de coördinatie lastiger is.

Voor vaste werkplekken zijn heftafels, vacuümheffers, takels en manipulatoren geschikt. Voor transport zijn steekwagens, transportkarren en rolbanen effectief. Op wisselende werkplekken met veel bukken en tillen kan een rugexoskelet de rug ontlasten. Kies het hulpmiddel op basis van de last, de frequentie en de omgeving.

Ergonomisch tillen gaat over de manier van tillen en een werkplek die daarop is afgestemd, zoals de juiste hoogte en een korte reikafstand. Veilig tillen is breder: het omvat ook de organisatie, zoals afspraken over gewichten, samen tillen, hulpmiddelen, instructie en toezicht.

De Arbowet verplicht voorlichting en instructie, maar noemt geen vaste frequentie. Instrueer in ieder geval bij indiensttreding, bij nieuwe taken of hulpmiddelen en na incidenten. Een korte toolboxmeeting een paar keer per jaar en een praktische training op de werkvloer helpen om goede gewoonten vast te houden.

Veilig tillen

Tilwerk op uw werkvloer veiliger maken?

Wij kijken mee naar de zwaarste tiltaken, geven praktische training en laten medewerkers hulpmiddelen en exoskeletten testen tijdens hun eigen werk.