Wat is ergonomie?
Ergonomie is de wetenschap en praktijk van het afstemmen van werk op de mens. Niet de medewerker past zich aan een slecht ontworpen taak aan, maar de taak, de werkplek en de middelen worden zo ingericht dat ze passen bij het menselijk lichaam en de menselijke geest. Daarbij kijkt een ergonoom naar het lichaam, naar de manier waarop mensen informatie verwerken en naar de organisatie van het werk.
De International Ergonomics Association omschrijft ergonomie als de discipline die zich bezighoudt met de interactie tussen mensen en de andere elementen van een systeem, met als doel het welzijn van mensen en de prestaties van het systeem als geheel te optimaliseren. Dat tweede deel wordt vaak vergeten: goede ergonomie gaat niet alleen over het voorkomen van klachten, maar ook over minder fouten, minder uitval en een hogere kwaliteit van het werk.
Ergonomie is dus geen product dat u koopt, maar een manier van kijken naar werk. Een ergonomische stoel of een exoskelet kan onderdeel zijn van de oplossing, maar het begint altijd bij de vraag: past dit werk bij de mensen die het doen?
Wat betekent ergonomie letterlijk?
Het woord ergonomie is samengesteld uit twee Griekse woorden: ergon, dat werk betekent, en nomos, dat wet, regel of gewoonte betekent. De letterlijke betekenis van ergonomie is daarmee de wetten of regels van het werk. De term werd in de negentiende eeuw al gebruikt, maar kreeg pas na de Tweede Wereldoorlog zijn huidige betekenis, toen onderzoekers systematisch gingen kijken hoe machines, cockpits en werkplekken het best op de mens konden worden afgestemd.
In het Engelstalige gebied wordt naast ergonomics ook de term human factors gebruikt. In de praktijk betekenen beide hetzelfde, al wordt human factors vaker gebruikt voor de cognitieve kant, zoals de bediening van systemen en het voorkomen van menselijke fouten. In Nederland spreken we vrijwel altijd van ergonomie.
Ergonomie en ergonomisch werken worden vaak door elkaar gebruikt. Ergonomie is het vakgebied; ergonomisch werken is de toepassing ervan op de werkvloer.
Welke domeinen van ergonomie zijn er?
Ergonomie wordt doorgaans ingedeeld in drie domeinen. In de praktijk hangen ze sterk met elkaar samen: een hoge werkdruk (organisatorisch) leidt bijvoorbeeld tot haast, en haast leidt tot slechtere tilhoudingen (fysiek). Voor een goede aanpak kijkt u daarom naar alle drie.
| Domein | Waar gaat het over? | Voorbeelden op het werk |
|---|---|---|
| Fysieke ergonomie | Het lichaam: houding, kracht, beweging en belasting van spieren en gewrichten | Tillen, bukken, werken boven schouderhoogte, knielen, repeterende handbewegingen, trillingen |
| Cognitieve ergonomie | Het denken: waarnemen, informatie verwerken, beslissen en onthouden | Duidelijke bediening van machines, overzichtelijke schermen, werkinstructies, mentale belasting |
| Organisatorische ergonomie | De organisatie: werktijden, taakverdeling, teamwerk en communicatie | Roosters, pauzes, taakroulatie, werktempo, verdeling van zware en lichte taken |
Wat is fysieke ergonomie op de werkvloer?
Bij bedrijven met fysiek werk is de fysieke ergonomie het grootste aandachtsgebied. Hier ontstaan de klachten die het meest bijdragen aan verzuim: rugklachten door tillen en bukken, schouderklachten door bovenhands werk, knieklachten door knielen en hurken, en pols- en elleboogklachten door repeterend handwerk.
Ergonomie op de werkvloer verschilt wezenlijk van ergonomie op kantoor. Op kantoor is de werkplek grotendeels vast en zijn de risico’s overzichtelijk: lang zitten, schermwerk en weinig beweging. Op de werkvloer verandert de werkplek vaak per taak of zelfs per uur. Een monteur werkt de ene keer onder een voertuig, de andere keer boven het hoofd. Een bouwvakker staat op een steiger, in een bouwput of in een krappe badkamer. Daardoor is ergonomie bij fysiek werk minder een kwestie van één keer goed inrichten, en meer van slim organiseren, de juiste hulpmiddelen en goed geïnstrueerde medewerkers.
- Op kantoor: vaste werkplek, focus op zitten, beeldscherm en beweegpauzes.
- Op de werkvloer: wisselende werkplekken, focus op tillen, houding, kracht en herhaling.
- Op kantoor zit het risico vooral in te weinig beweging; op de werkvloer vaak in te veel of te zware belasting.
- Bij fysiek werk spelen ook omgevingsfactoren mee, zoals kou, hitte, trillingen en ondergrond.
Wat zijn de basisprincipes van ergonomie op het werk?
Hoe verschillend de werkplekken ook zijn, een aantal ergonomische principes geldt overal. Wij gebruiken deze zes principes als vaste kapstok bij werkplekbezoeken. Ze helpen om snel te zien waar de grootste winst zit, voordat er gemeten of berekend wordt.
| Principe | Kernvraag | Vuistregel |
|---|---|---|
| Werkhoogte | Werkt de medewerker op een hoogte die past bij zijn lichaam en de taak? | Werk zoveel mogelijk tussen heup- en ellebooghoogte; vermijd structureel werk bij de vloer of boven het hoofd |
| Reikafstand | Hoe ver moet de medewerker reiken om materiaal te pakken of te bewerken? | Houd lasten en gereedschap dicht bij het lichaam; elke centimeter verder vergroot de belasting op rug en schouders |
| Houding | Is de houding neutraal of gebogen, gedraaid of gestrekt? | Vermijd langdurig bukken, draaien met de romp en armen boven schouderhoogte |
| Kracht | Hoeveel kracht is er nodig om te tillen, duwen, trekken of knijpen? | Beperk de benodigde kracht met lichtere lasten, betere grip en mechanische hulpmiddelen |
| Herhaling | Hoe vaak wordt dezelfde beweging gemaakt? | Ook lichte bewegingen worden belastend als ze honderden keren per dienst terugkomen |
| Herstel | Krijgt het lichaam voldoende tijd om te herstellen? | Wissel zware en lichte taken af en plan korte herstelmomenten in |
De principes versterken elkaar. Een last die ver van het lichaam ligt (reikafstand), vanaf de vloer wordt gepakt (werkhoogte) en vaak wordt getild (herhaling), geeft een veel hoger risico dan elk van die factoren afzonderlijk.
Waarom is ergonomie belangrijk voor werkgevers?
Ergonomie wordt vaak gezien als een kostenpost of een verplichting. In de praktijk is het vooral een investering in de inzetbaarheid van uw mensen. Klachten aan het bewegingsapparaat behoren volgens Nederlandse en Europese onderzoeken tot de belangrijkste oorzaken van werkgerelateerd verzuim. Zulke klachten ontstaan zelden door één incident, maar door jarenlange overbelasting. Dat maakt ze goed te voorkomen, mits u er op tijd bij bent.
Daarnaast speelt de krapte op de arbeidsmarkt een rol. Ervaren vakmensen zijn moeilijk te vervangen, en wie ze langer gezond aan het werk houdt, behoudt kennis en kwaliteit. Goede ergonomie maakt fysiek werk bovendien aantrekkelijker voor nieuwe en oudere medewerkers, en verkleint de kans dat iemand vroegtijdig moet stoppen met zijn vak.
- Minder klachten en verzuim door overbelasting van rug, schouders, knieën en polsen.
- Langere inzetbaarheid van ervaren medewerkers.
- Minder fouten en een hogere kwaliteit door minder vermoeidheid.
- Aantoonbaar voldoen aan de verplichtingen uit de Arbowet en het Arbobesluit.
- Een sterker werkgeversimago in sectoren met veel fysiek werk.
Wat zegt de wet over ergonomie op het werk?
Het woord ergonomie komt in de Arbowet maar beperkt voor, maar de verplichtingen zijn duidelijk. Artikel 3 van de Arbowet verplicht de werkgever om het werk zo in te richten dat het de veiligheid en gezondheid van werknemers niet in gevaar brengt, en om de werkplek, werkmethoden en arbeidsmiddelen zoveel mogelijk aan te passen aan de persoonlijke eigenschappen van de werknemer. Dat is in feite de wettelijke definitie van ergonomie.
Hoofdstuk 5 van het Arbobesluit werkt dit uit voor fysieke belasting: de werkgever moet de risico’s van onder meer tillen, duwen, trekken, ongunstige houdingen en repeterend werk beoordelen en zoveel mogelijk beperken. De risico’s horen in de RI&E, met maatregelen in het plan van aanpak. Bij de keuze van maatregelen volgt u de arbeidshygiënische strategie: eerst de bron aanpakken, dan collectieve maatregelen, dan individuele maatregelen en pas als laatste persoonlijke beschermingsmiddelen.
Tot slot verplicht artikel 8 van de Arbowet de werkgever om medewerkers voor te lichten en te instrueren over de risico’s van hun werk en de manier waarop ze die beperken. Ergonomie is dus niet alleen een kwestie van inrichting, maar ook van kennis bij de medewerkers zelf.
Dit artikel is bedoeld als algemene uitleg en is geen juridisch of medisch advies. Raadpleeg voor uw situatie uw arbodienst, kerndeskundige of de arbocatalogus van uw branche.
Hoe organiseert u ergonomie in uw bedrijf?
Ergonomie werkt het best als het een vast onderdeel is van de bedrijfsvoering, niet een losse actie na een verzuimgeval. In organisaties waar dat goed gaat, zien wij steeds dezelfde bouwstenen terug. Ze vragen geen grote afdeling, wel duidelijke rollen en een vast ritme.
- 1Wijs een eigenaar aan, bijvoorbeeld de preventiemedewerker of arbo-coördinator, met tijd en mandaat om knelpunten aan te pakken.
- 2Breng de fysieke belasting per functie in kaart in de RI&E, met input van medewerkers die het werk dagelijks doen.
- 3Kies per knelpunt maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie, van bronmaatregel tot persoonlijk hulpmiddel.
- 4Neem ergonomie mee bij inkoop: nieuwe machines, gereedschap, werkkleding en verpakkingen beoordelen op gewicht, hoogte en bediening.
- 5Zorg voor voorlichting en praktische training, bij voorkeur op de eigen werkvloer.
- 6Evalueer periodiek: werken de maatregelen, worden hulpmiddelen gebruikt en zijn er nieuwe knelpunten?
Wie is verantwoordelijk voor ergonomie op de werkplek?
De eindverantwoordelijkheid ligt wettelijk bij de werkgever. In de praktijk is ergonomie op de werkplek een samenspel van meerdere rollen. De preventiemedewerker signaleert knelpunten en houdt de RI&E actueel. Leidinggevenden zien dagelijks hoe er gewerkt wordt en kunnen bijsturen. Inkopers bepalen welke materialen en middelen er binnenkomen. HR koppelt ergonomie aan beleid voor duurzame inzetbaarheid. En de bedrijfsarts of arbodienst adviseert bij klachten en bij de beoordeling van risico’s.
Medewerkers hebben ook een eigen rol. Volgens artikel 11 van de Arbowet moeten zij hulpmiddelen correct gebruiken en instructies opvolgen. Bovendien weten zij als geen ander waar het werk knelt. Betrek hen daarom actief bij het zoeken naar oplossingen: een maatregel die medewerkers zelf hebben bedacht of getest, wordt veel beter gebruikt.
| Rol | Bijdrage aan ergonomie |
|---|---|
| Werkgever / directie | Eindverantwoordelijk, stelt budget en prioriteit vast |
| Preventiemedewerker / arbo-coördinator | Signaleert knelpunten, houdt RI&E en plan van aanpak actueel |
| Leidinggevende | Ziet de dagelijkse praktijk, spreekt aan en stuurt bij |
| Inkoop | Selecteert materialen, gereedschap en hulpmiddelen op ergonomische criteria |
| HR | Verbindt ergonomie met verzuim- en inzetbaarheidsbeleid |
| Medewerker | Gebruikt hulpmiddelen, volgt instructies en meldt knelpunten |
Waar passen exoskeletten binnen ergonomie?
Exoskeletten zijn een relatief nieuw hulpmiddel binnen de fysieke ergonomie. Ze ondersteunen het lichaam bij taken die niet of moeilijk met bronmaatregelen of collectieve hulpmiddelen zijn op te lossen, zoals bukken in wisselende situaties, tillen in krappe ruimtes of langdurig werken boven schouderhoogte. Een rugexoskelet zoals de IX BACK AIR ontlast de onderrug bij bukken en tillen; de IX SHOULDER AIR ondersteunt de armen bij bovenhands werk.
In de arbeidshygiënische strategie is een exoskelet een individuele maatregel. Dat betekent dat u eerst kijkt of het werk bij de bron of collectief beter kan. Een exoskelet is geen vervanging voor een goede werkplek, maar een aanvulling op de plekken waar de werkplek niet verder te verbeteren is. Combineer het altijd met instructie en een test op de eigen werkvloer, zodat u weet of het bij de taak en de medewerkers past.
Begin bij ergonomie altijd met de vraag of het werk anders kan. Een hulpmiddel lost pas echt iets op als de werkplek en de werkwijze al zo goed mogelijk zijn.
Verder met dit onderwerp




