Wat is ergonomie in de zorg?
Ergonomie in de zorg is het afstemmen van zorgtaken, hulpmiddelen en werkomgeving op de mogelijkheden van de zorgverlener. Het doel is dat medewerkers hun werk kunnen doen zonder dat rug, schouders of knieën structureel overbelast raken. Dat geldt in de verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg (VVT), in ziekenhuizen, in de gehandicaptenzorg en in de geestelijke gezondheidszorg.
Wat de zorg bijzonder maakt, is dat de last een mens is. Een cliënt kan niet worden opgesplitst in kleinere verpakkingen, beweegt onverwacht en heeft een eigen wil en mate van zelfredzaamheid. Daarnaast werken zorgmedewerkers vaak in ruimtes die niet voor zorg zijn ontworpen, zoals een badkamer bij een cliënt thuis. Daardoor is fysieke belasting in de zorg minder voorspelbaar dan in een magazijn of fabriek.
Voor de algemene principes van ergonomie verwijzen wij naar ons artikel over wat ergonomie is. Hier gaan we specifiek in op de zorgpraktijk.
Welke zorgtaken geven de meeste fysieke belasting?
Fysieke belasting in de zorg zit niet in één handeling, maar in een opeenstapeling van taken gedurende de dienst. De tabel geeft een overzicht van veelvoorkomende zorgtaken, het type belasting en een passende maatregel. Het overzicht is indicatief en vervangt geen beoordeling van uw eigen situatie.
| Zorgtaak | Belasting | Passende maatregel |
|---|---|---|
| Transfer bed–stoel of stoel–toilet | Hoge piekbelasting op de onderrug, risico op plotselinge beweging van de cliënt | Actieve of passieve tillift, sta-op-lift, transferhulpmiddel afgestemd op de mobiliteit van de cliënt |
| Hoger in bed helpen en draaien | Trekken en duwen met gebogen romp | Glijzeil of glijlaken, hoog-laagbed op werkhoogte, met twee personen bij zwaardere cliënten |
| Wassen en aankleden in bed | Langdurig voorovergebogen staan, reiken over het bed | Bed op werkhoogte, cliënt dichtbij leggen, voldoende ruimte rond het bed |
| Steunkousen aantrekken | Diep bukken en kracht zetten met handen en polsen | Aan- en uittrekhulpmiddelen, cliënt hoger laten zitten |
| Douchen en wassen op een douchestoel | Bukken en hurken in een kleine ruimte | In hoogte verstelbare douchestoel of douchebrancard, handdouche met lange slang |
| Bed opmaken en verschonen | Herhaald bukken en reiken, vaak op lage bedhoogte | Bed omhoog zetten, aan beide zijden werken, eventueel ondersteuning van de rug |
| Rolstoel duwen en manoeuvreren | Duw- en trekkrachten, vooral bij drempels en hellingen | Onderhouden banden en remmen, duwondersteuning bij lange afstanden |
Dit artikel is een praktische uitleg en geen medisch of juridisch advies. Bespreek de belastbaarheid van individuele medewerkers met de bedrijfsarts en volg de afspraken uit de arbocatalogus van uw branche.
Welke tilnormen en praktijkrichtlijnen gelden in de zorg?
Net als in andere sectoren noemt de wet geen maximaal tilgewicht. Hoofdstuk 5 van het Arbobesluit verplicht de werkgever om de risico’s van fysieke belasting te beoordelen in de RI&E en zoveel mogelijk te beperken. Hoe dat in de zorg concreet moet, is in de zorgbranches uitgewerkt in arbocatalogi. Er zijn aparte arbocatalogi voor onder meer de VVT, de ziekenhuizen en de gehandicaptenzorg.
Deze arbocatalogi bevatten praktijkrichtlijnen voor tillen en transfers. In grote lijnen komen ze op hetzelfde neer: de mobiliteit van de cliënt bepaalt welk hulpmiddel bij een transfer wordt ingezet, het handmatig tillen van cliënten wordt in principe vermeden en er zijn grenswaarden voor duwen, trekken en werkhoogte. Vaak wordt gewerkt met een mobiliteitsclassificatie, zodat per cliënt in het zorgdossier staat welke transfermethode en welk hulpmiddel van toepassing is.
De precieze grenswaarden en werkwijzen verschillen per branche en worden periodiek herzien. Raadpleeg daarom altijd de actuele versie van de arbocatalogus die voor uw organisatie geldt.
- Leg per cliënt vast welke transfermethode en welk hulpmiddel worden gebruikt.
- Neem de zorgtaken per functie op in de RI&E, inclusief wassen, aankleden en bed opmaken.
- Controleer of de hulpmiddelen op elke afdeling of in elke thuissituatie daadwerkelijk aanwezig zijn.
- Spreek af wie verantwoordelijk is voor het bijhouden van de afspraken: teamleider, ergocoach of beide.
Hoe pakt u ergonomisch tillen in de zorg aan volgens de arbeidshygiënische strategie?
De arbeidshygiënische strategie geeft de volgorde van maatregelen: eerst de bron, dan collectieve maatregelen, dan individuele maatregelen en pas als laatste persoonlijke beschermingsmiddelen. In de zorg ziet dat er als volgt uit.
- 1Bron: bevorder de zelfredzaamheid van de cliënt. Een cliënt die zelf een deel van de beweging maakt, vraagt minder kracht van de zorgverlener en blijft zelf langer mobiel.
- 2Technisch en collectief: zorg voor hoog-laagbedden, tilliften, sta-op-liften, glijzeilen, verstelbare douchestoelen en voldoende ruimte rond bed en toilet.
- 3Organisatorisch: plan zware zorgmomenten verspreid over de dienst, werk met twee personen waar dat is afgesproken en zorg voor een passende bezetting.
- 4Individueel: train medewerkers in transfertechnieken en het gebruik van hulpmiddelen, en laat de ergocoach meekijken op de afdeling.
- 5Persoonlijk: overweeg aanvullende ondersteuning, zoals een rugexoskelet, voor taken waarbij voorovergebogen werken niet volledig te vermijden is.
Een tillift die niet wordt gebruikt omdat hij te ver weg staat of omdat de accu leeg is, voorkomt geen klachten. Kijk daarom ook naar de logistiek rond hulpmiddelen.
Waarom is de juiste bedhoogte zo belangrijk voor ergonomie in de zorg?
Een groot deel van de zorg vindt plaats aan bed: wassen, aankleden, wondzorg, verschonen en bed opmaken. Als het bed te laag staat, werkt de zorgverlener met een gebogen rug. Dat lijkt per handeling onschuldig, maar een dienst bestaat uit tientallen van zulke momenten. Het effect op de onderrug stapelt zich op.
Als vuistregel stelt u het bed zo in dat de zorgverlener met een rechte rug en de handen ongeveer op heuphoogte kan werken. Omdat zorgmedewerkers verschillen in lengte, moet het bed bij elke zorgverlener opnieuw worden ingesteld. In de praktijk wordt dat vaak overgeslagen omdat het tijd kost of omdat de bediening niet bij de hand ligt.
In de thuiszorg is dit lastiger. Niet elke cliënt heeft een hoog-laagbed en de ruimte rond het bed is soms beperkt. Daar is het extra belangrijk dat de wijkverpleging of ergocoach de thuissituatie beoordeelt en zo nodig hulpmiddelen laat aanvragen.
- Zet het bed bij elke zorghandeling op de werkhoogte van de zorgverlener die op dat moment werkt.
- Leg de cliënt aan de kant van het bed waar u werkt, zodat u niet hoeft te reiken.
- Werk bij voorkeur aan beide zijden van het bed in plaats van over het bed heen.
- Zet het bed na afloop weer in de laagste stand als dat voor de veiligheid van de cliënt nodig is.
Welke rol speelt de ergocoach in de zorg?
Veel zorgorganisaties werken met ergocoaches: zorgmedewerkers die naast hun eigen werk aandacht houden voor fysieke belasting op hun afdeling of in hun team. De ergocoach is het aanspreekpunt voor collega’s, signaleert knelpunten, geeft uitleg over hulpmiddelen en transfertechnieken en koppelt problemen terug naar de leidinggevende of arbo-coördinator.
Een ergocoach werkt alleen als de rol goed is ingebed. Dat betekent dat er tijd voor is in het rooster, dat de leidinggevende de ergocoach steunt en dat signalen daadwerkelijk tot actie leiden. Zonder die randvoorwaarden wordt de rol al snel een formaliteit.
- Geef ergocoaches structureel uren in het rooster, niet alleen ‘als er tijd over is’.
- Zorg voor een opleiding en periodieke bijscholing, ook over nieuwe hulpmiddelen.
- Laat ergocoaches deelnemen aan de RI&E en het plan van aanpak voor hun afdeling.
- Organiseer intervisie tussen ergocoaches van verschillende locaties.
- Betrek de ergocoach bij het testen en invoeren van nieuwe hulpmiddelen, zoals een exoskelet.
Past een exoskelet bij ergonomie in de zorg?
Laten we vooropstellen: een exoskelet is geen tillift. Een cliënt van bed naar stoel verplaatsen doet u met een transferhulpmiddel, ook als de zorgverlener een exoskelet draagt. Een exoskelet verandert niets aan het gewicht of het gedrag van de cliënt en is dus geen reden om af te wijken van de transferafspraken.
Waar een exoskelet wel kan helpen, is bij de vele momenten waarop zorgmedewerkers voorovergebogen werken. Denk aan wassen en aankleden aan bed, steunkousen aantrekken, bed opmaken, verschonen en opruimen. Een passief rugexoskelet ondersteunt de onderrug bij bukken en weer rechtop komen. De Darwing Back wordt door PRE-TEC onder meer ingezet in de ouderenzorg. Een zachte rugondersteuning zoals de CX SOFT BACK is een lichter alternatief zonder harde frames.
In de zorg stellen we extra eisen aan een exoskelet. Het moet hygiënisch te reinigen zijn, mag geen scherpe randen hebben die een cliënt kunnen raken, moet snel aan en uit kunnen en mag de zorgverlener niet hinderen bij knielen of zitten naast een cliënt. Daarom raden wij altijd aan om eerst op de afdeling te testen.
| Situatie | Exoskelet zinvol? | Toelichting |
|---|---|---|
| Transfer van een cliënt | Nee, als vervanging | Altijd tillift, sta-op-lift of glijzeil volgens de afspraken |
| Wassen en aankleden aan bed | Mogelijk | Bij langdurig voorovergebogen werken, naast een juiste bedhoogte |
| Bed opmaken en verschonen | Mogelijk | Veel korte bukbewegingen gedurende de dienst |
| Huishoudelijke en facilitaire taken | Mogelijk | Bukken bij schoonmaken en opruimen, zie ook schoonmaak en facilitair |
| Werk op de OK met opgeheven armen | Mogelijk, ander type | Schouderondersteuning bij langdurige ingrepen, in overleg met de afdeling |
Hoe test u een exoskelet in een zorgorganisatie?
Een exoskelet in de zorg invoeren vraagt een zorgvuldige aanpak. Zorgmedewerkers zijn terecht kritisch: alles wat tijd kost of de cliënt hindert, valt af. Een test op de eigen afdeling, tijdens echte diensten, geeft het meest eerlijke beeld.
- 1Kies samen met de ergocoach de taken waarbij medewerkers het meest voorovergebogen werken.
- 2Maak een nulmeting van de belasting, bijvoorbeeld met sensoren of een gestructureerde observatie.
- 3Laat een kleine groep medewerkers het exoskelet enkele weken dragen tijdens hun eigen diensten.
- 4Vraag naar comfort, hygiëne, aan- en uittrektijd en de reactie van cliënten.
- 5Evalueer met de teamleider en de ergocoach en beslis dan pas over bredere inzet.
- 6Leg afspraken vast over reiniging, opslag en wie het exoskelet mag gebruiken.
Hoe draagt ergonomie in de zorg bij aan duurzame inzetbaarheid?
De zorg heeft te maken met personeelstekorten en een vergrijzend personeelsbestand. Elke zorgmedewerker die door rug- of schouderklachten uitvalt of de zorg verlaat, vergroot de druk op het team. Ergonomie is daarmee niet alleen een arbo-onderwerp, maar ook een onderdeel van het behoud van personeel.
Concreet betekent dat: hulpmiddelen die werken en beschikbaar zijn, ergocoaches met tijd en mandaat, aandacht voor oudere medewerkers en voor medewerkers die terugkeren na verzuim, en leidinggevenden die fysieke belasting bespreekbaar maken in het werkoverleg. Kleine verbeteringen in de dagelijkse routine, zoals consequent de bedhoogte instellen, hebben over een loopbaan gezien veel effect.
Verder met dit onderwerp




