Waarom is tegels tillen zo belastend?
Bij tegels tillen komen bijna alle ongunstige factoren uit de NIOSH-methode samen. Het materiaal ligt op of vlak boven de grond, wordt vaak met gestrekte armen gepakt, de grip is slecht door scherpe of stoffige randen en de stratenmaker draait tijdens het neerleggen. Daarbij komt de hoge frequentie: een stratenmaker legt op een dag een grote hoeveelheid tegels of klinkers.
Daarnaast worden de knieën zwaar belast. Wie bestraat, zit een groot deel van de dag geknield of gehurkt, en komt telkens weer overeind. Die combinatie van bukken, tillen en knielen maakt bestraten en grondwerk tot een van de zwaarste beroepen in de bouw en infra.
Voor de algemene uitleg over tilgewicht en de NIOSH-methode verwijzen we naar ons artikel over hoeveel kilo u mag tillen. Hier gaan we in op de specifieke situatie bij tegels, stenen, banden en buizen.
Hoe zwaar zijn tegels, stenen en banden?
Het gewicht van bestratingsmateriaal hangt af van formaat, dikte en materiaal. De onderstaande waarden zijn indicatief en bedoeld om de orde van grootte te laten zien. Controleer voor uw eigen werk altijd de opgave van de leverancier, want dezelfde maat kan per fabrikant en dikte sterk verschillen.
| Materiaal | Indicatief gewicht per stuk | Aandachtspunt |
|---|---|---|
| Betonklinker of betonstraatsteen | Enkele kilo’s | Laag gewicht, maar zeer hoge frequentie vanaf de grond |
| Betontegel 30x30 cm | Ruwweg rond de 10 kg, afhankelijk van dikte | Vaak handmatig, met veel bukken en draaien |
| Betontegel 40x40 cm | Ruwweg rond de 15 tot 20 kg | Grip en afstand tot het lichaam worden lastiger |
| Betontegel 60x60 cm of groter | Al snel boven de 25 kg | Niet handmatig verwerken, maar met vacuümheffer of tegelklem |
| Keramische terrastegel 60x60 cm | Lichter dan beton, maar groot en breekbaar | Onhandig formaat, vraagt goede grip of een zuignap |
| Betonband of opsluitband | Vaak tientallen kilo’s per stuk | Bandenklem, kraan of machine; nooit structureel met de hand |
| Natuursteen of gebakken klinker | Wisselend | Ongelijke vormen en randen, slechte grip |
De gewichten in deze tabel zijn indicatief. Het werkelijke gewicht hangt af van dikte, materiaal en vochtgehalte. Gebruik de specificaties van de leverancier voor uw RI&E en werkinstructies.
Welke afspraken gelden er voor tegels tillen in de infra?
De wet noemt geen maximaal tilgewicht. Hoofdstuk 5 van het Arbobesluit verplicht de werkgever om de risico’s van fysieke belasting te beoordelen en te beperken. In de bouw en infra is dat in branche-informatie uitgewerkt. Volandis, het kennis- en adviescentrum voor bouw en infra, beschrijft oplossingen en afspraken voor onder meer bestraten, het verwerken van zware elementen en knielend werk.
In grote lijnen komen die afspraken neer op een bovengrens van 25 kg voor lasten die handmatig worden getild, het mechaniseren van zware tegels en banden, en het beperken van knielend werk. Hoe de afspraken precies luiden en welke hulpmiddelen worden genoemd, kan per onderwerp en versie verschillen. Raadpleeg daarom de actuele informatie van uw branche en neem de conclusies op in uw RI&E.
- Beoordeel per type werk welke materialen handmatig worden verwerkt en hoe vaak.
- Leg vast vanaf welk formaat of gewicht een mechanisch hulpmiddel verplicht is.
- Zorg dat de hulpmiddelen op elk project beschikbaar zijn, niet alleen in de werkplaats.
- Neem knielend werk apart op in de RI&E, naast het tilwerk.
Dit artikel is een praktische uitleg en geen juridisch of medisch advies. Raadpleeg voor uw specifieke situatie uw arbodienst, kerndeskundige of de branche-informatie van Volandis.
Welke hulpmiddelen zijn er voor zware tegels tillen?
Volgens de arbeidshygiënische strategie kijkt u eerst of de last mechanisch kan worden verplaatst. Voor bestratingsmateriaal is daar inmiddels een ruim aanbod aan hulpmiddelen voor. De tabel geeft per materiaal een overzicht van gangbare oplossingen.
| Materiaal of taak | Hulpmiddel | Toelichting |
|---|---|---|
| Grote tegels (60x60 cm en groter) | Vacuümheffer of tegelzuiger op een onderstel | Tegel wordt aangezogen en zonder bukken op zijn plek gelegd |
| Middelgrote tegels | Tegelklem of tegeltang | Tillen met rechte rug en betere grip, ook voor twee personen |
| Klinkers in grote oppervlakken | Bestratingsmachine of klinkerlegmachine | Legt klinkers per laag, sterk minder bukwerk |
| Banden en opsluitbanden | Bandenklem aan kraan, minigraver of shovel | Banden worden niet meer met de hand gesjouwd |
| Aanvoer van materiaal | Pallets op werkhoogte, minidumper, kruiwagen | Kortere loopafstanden en minder tillen vanaf de grond |
| Zand en stelmateriaal | Afreigeraamte, egaliseermachine, kruiwagen met motor | Minder bukken en scheppen |
| Knielend werk | Kniebescherming, kniebank of ondersteuning van de knie | Lagere druk op de knieën en makkelijker opstaan |
Hoe tilt u stenen en tegels die toch met de hand moeten?
Ook met hulpmiddelen blijft er handwerk over: passtukken, randen, kleine oppervlakken, hoekjes en reparaties. Voor dat werk zijn een paar praktische afspraken belangrijk.
- 1Laat materiaal zo dicht mogelijk bij de werkplek en op een zo hoog mogelijke ondergrond aanleveren, bijvoorbeeld een pallet in plaats van de grond.
- 2Pak tegels met beide handen en houd ze dicht bij het lichaam; gebruik werkhandschoenen met goede grip.
- 3Draai niet met de romp bij het neerleggen, maar verplaats de knieën of voeten.
- 4Til tegels die te groot of te zwaar zijn met twee personen of met een tegelklem.
- 5Wissel knielend leggen af met staand werk, zoals aanvoeren, zagen of afreien.
- 6Plan korte herstelmomenten, zeker bij warm weer en aan het einde van de dag.
Hoe tilt u buizen en leidingen verantwoord?
Bij infra- en installatiebedrijven komt naast tegels ook het tillen van buizen veel voor: rioolbuizen, mantelbuizen, putten en leidingdelen. Buizen zijn lang, soms glad en lastig vast te pakken. Bovendien moeten ze vaak in een sleuf worden gelegd, waardoor de medewerker diep voorover moet buigen of in een smalle ruimte moet werken.
Voor zware of lange buizen is mechanisch heffen de norm, met een kraan, minigraver met hijsband of een speciaal buizenjuk. Lichtere buizen worden vaak met twee personen gedragen. Dat werkt alleen goed als de taak duidelijk is afgestemd: wie geeft het commando, aan welke kant wordt getild en waar wordt de buis neergelegd.
- Gebruik hijsmiddelen of een buizenjuk voor zware en lange buizen.
- Til lichtere buizen met twee personen en spreek vooraf af wie het tempo bepaalt.
- Voorkom tillen in de sleuf: laat buizen zoveel mogelijk vanaf de rand met een machine zakken.
- Gebruik draaggrepen of draagbanden voor betere grip.
- Let op beknellingsgevaar bij het neerleggen in de sleuf.
Hoe beschermt u de knieën bij bestraten?
Bij bestraten en tegelwerk krijgen de knieën vaak minder aandacht dan de rug, terwijl langdurig knielen en telkens opstaan een duidelijk risico vormt. Kniebeschermers in de werkbroek verdelen de druk op de knieschijf. Een kniebank of zitkruk kan helpen bij werk dat niet geknield hoeft te gebeuren.
Daarnaast is er ondersteuning die verder gaat dan bescherming. De CX SOFT KNEE is een zachte, flexibele knieondersteuning voor knielen en hurkend zitten, bedoeld voor werk dicht bij de grond zoals bestraten, vloeren leggen en installatiewerk. In onze gids over exoskeletten voor benen en knieën leest u meer over de mogelijkheden en beperkingen.
Knieondersteuning vervangt geen mechanisatie. Hoe minder er geknield hoeft te worden, bijvoorbeeld door een bestratingsmachine, hoe groter de winst.
Helpt een rugexoskelet bij tegels tillen?
Een rugexoskelet kan zinvol zijn voor het handwerk dat overblijft nadat de zware lasten zijn gemechaniseerd. Denk aan het herhaald oppakken van klinkers en kleinere tegels, het aanvoeren van materiaal en het voorovergebogen afwerken van randen.
De IX BACK AIR is een passief rugexoskelet van minder dan 3 kg dat de onderrug tot 15 kg ontlast, zonder accu. Hij is geschikt voor langdurig voorovergebogen werk en lichter tilwerk met veel herhaling. De IX BACK VOLTON is een actief rugexoskelet met tot 17 kg ondersteuning en een accu die tot 6 uur meegaat. Hij past beter bij zwaarder tilwerk en werkt op het Bosch AmpShare 18V-systeem, zodat accu’s uitwisselbaar zijn met ander professioneel gereedschap.
Bij bestraten is het belangrijk dat het exoskelet knielen en hurken niet hindert. Laat medewerkers daarom altijd testen tijdens hun eigen werk, op de bouwplaats en in verschillende houdingen.
| Taak | Passende ondersteuning | Opmerking |
|---|---|---|
| Klinkers leggen, veel herhaling | IX BACK AIR | Licht, passief, geen accu; combineer met kniebescherming |
| Zwaarder tilwerk en aanvoer | IX BACK VOLTON | Actieve ondersteuning tot 17 kg, nooit boven de tilgrens |
| Knielen en hurkend zitten | CX SOFT KNEE | Zachte ondersteuning voor werk dicht bij de grond |
| Grote tegels en banden | Geen exoskelet als oplossing | Mechanisch hulpmiddel, zoals vacuümheffer of bandenklem |
Een exoskelet is geen reden om zwaardere tegels met de hand te verwerken. De tilgrens van 25 kg per handeling blijft gelden.
Hoe voert u maatregelen voor tegels tillen in op de bouwplaats?
Stratenmakers en hoveniers zijn vakmensen met een eigen werkwijze. Een hulpmiddel dat in de bus blijft liggen, helpt niemand. Betrek daarom de ploeg vanaf het begin bij de keuze en laat hen zelf ervaren wat werkt.
- 1Breng in kaart welke materialen en taken de meeste belasting geven, eventueel met een meting op de bouwplaats.
- 2Kies per taak een hulpmiddel en zorg dat het in de planning en de materieellijst van elk project staat.
- 3Laat de ploeg hulpmiddelen en ondersteuning testen tijdens echt werk, niet alleen in een demonstratie.
- 4Geef een korte praktijktraining in het gebruik en in tillen en knielen.
- 5Evalueer na enkele weken met de ploeg en de uitvoerder en stel bij waar nodig.
Verder met dit onderwerp




