Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Fysieke belasting · Fysieke belasting · Bestraten en infra

Tegels tillen: zware tegels, stenen en buizen verantwoord verwerken

Stratenmakers, hoveniers, infrawerkers en installateurs verplaatsen per dag tonnen materiaal, en dat bijna altijd dicht bij de grond. Tegels tillen, banden stellen, klinkers leggen en buizen in een sleuf laten zakken: het is werk waarbij rug en knieën tegelijk zwaar worden belast. In dit artikel leest u als werkgever welke materialen het meeste risico geven, welke hulpmiddelen er per materiaal zijn en waar knieondersteuning en een rugexoskelet passen.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
9 minuten
Stratenmaker legt geknield betonstenen in visgraatverband
Stratenmakers tillen en bukken duizenden keren per dag.

In het kort

Zware tegels tillen doet u bij voorkeur niet met de hand, maar met een vacuümheffer, tegelklem of bestratingsmachine. Grote betontegels en betonbanden wegen al snel boven de 25 kg die in de bouw en infra als bovengrens per handeling geldt. Kleinere tegels en klinkers zijn lichter, maar worden duizenden keren per dag vanaf de grond verwerkt. Combineer daarom mechanische hulpmiddelen met aanvoer op werkhoogte, taakroulatie, kniebescherming en eventueel een rugexoskelet voor het resterende handwerk.

gangbare bovengrens per handeling in bouw en infra
25 kggangbare bovengrens per handeling in bouw en infra
worden bij bestraten tegelijk belast door bukken en knielen
Rug + knieworden bij bestraten tegelijk belast door bukken en knielen
heffers en tegelklemmen nemen het zware tegelwerk over
Vacuümheffers en tegelklemmen nemen het zware tegelwerk over
ontlasting van de onderrug met de passieve IX BACK AIR
Tot 15 kgontlasting van de onderrug met de passieve IX BACK AIR

Waarom is tegels tillen zo belastend?

Bij tegels tillen komen bijna alle ongunstige factoren uit de NIOSH-methode samen. Het materiaal ligt op of vlak boven de grond, wordt vaak met gestrekte armen gepakt, de grip is slecht door scherpe of stoffige randen en de stratenmaker draait tijdens het neerleggen. Daarbij komt de hoge frequentie: een stratenmaker legt op een dag een grote hoeveelheid tegels of klinkers.

Daarnaast worden de knieën zwaar belast. Wie bestraat, zit een groot deel van de dag geknield of gehurkt, en komt telkens weer overeind. Die combinatie van bukken, tillen en knielen maakt bestraten en grondwerk tot een van de zwaarste beroepen in de bouw en infra.

Voor de algemene uitleg over tilgewicht en de NIOSH-methode verwijzen we naar ons artikel over hoeveel kilo u mag tillen. Hier gaan we in op de specifieke situatie bij tegels, stenen, banden en buizen.

Hoe zwaar zijn tegels, stenen en banden?

Het gewicht van bestratingsmateriaal hangt af van formaat, dikte en materiaal. De onderstaande waarden zijn indicatief en bedoeld om de orde van grootte te laten zien. Controleer voor uw eigen werk altijd de opgave van de leverancier, want dezelfde maat kan per fabrikant en dikte sterk verschillen.

MateriaalIndicatief gewicht per stukAandachtspunt
Betonklinker of betonstraatsteenEnkele kilo’sLaag gewicht, maar zeer hoge frequentie vanaf de grond
Betontegel 30x30 cmRuwweg rond de 10 kg, afhankelijk van dikteVaak handmatig, met veel bukken en draaien
Betontegel 40x40 cmRuwweg rond de 15 tot 20 kgGrip en afstand tot het lichaam worden lastiger
Betontegel 60x60 cm of groterAl snel boven de 25 kgNiet handmatig verwerken, maar met vacuümheffer of tegelklem
Keramische terrastegel 60x60 cmLichter dan beton, maar groot en breekbaarOnhandig formaat, vraagt goede grip of een zuignap
Betonband of opsluitbandVaak tientallen kilo’s per stukBandenklem, kraan of machine; nooit structureel met de hand
Natuursteen of gebakken klinkerWisselendOngelijke vormen en randen, slechte grip

De gewichten in deze tabel zijn indicatief. Het werkelijke gewicht hangt af van dikte, materiaal en vochtgehalte. Gebruik de specificaties van de leverancier voor uw RI&E en werkinstructies.

Welke afspraken gelden er voor tegels tillen in de infra?

De wet noemt geen maximaal tilgewicht. Hoofdstuk 5 van het Arbobesluit verplicht de werkgever om de risico’s van fysieke belasting te beoordelen en te beperken. In de bouw en infra is dat in branche-informatie uitgewerkt. Volandis, het kennis- en adviescentrum voor bouw en infra, beschrijft oplossingen en afspraken voor onder meer bestraten, het verwerken van zware elementen en knielend werk.

In grote lijnen komen die afspraken neer op een bovengrens van 25 kg voor lasten die handmatig worden getild, het mechaniseren van zware tegels en banden, en het beperken van knielend werk. Hoe de afspraken precies luiden en welke hulpmiddelen worden genoemd, kan per onderwerp en versie verschillen. Raadpleeg daarom de actuele informatie van uw branche en neem de conclusies op in uw RI&E.

  • Beoordeel per type werk welke materialen handmatig worden verwerkt en hoe vaak.
  • Leg vast vanaf welk formaat of gewicht een mechanisch hulpmiddel verplicht is.
  • Zorg dat de hulpmiddelen op elk project beschikbaar zijn, niet alleen in de werkplaats.
  • Neem knielend werk apart op in de RI&E, naast het tilwerk.

Dit artikel is een praktische uitleg en geen juridisch of medisch advies. Raadpleeg voor uw specifieke situatie uw arbodienst, kerndeskundige of de branche-informatie van Volandis.

Welke hulpmiddelen zijn er voor zware tegels tillen?

Volgens de arbeidshygiënische strategie kijkt u eerst of de last mechanisch kan worden verplaatst. Voor bestratingsmateriaal is daar inmiddels een ruim aanbod aan hulpmiddelen voor. De tabel geeft per materiaal een overzicht van gangbare oplossingen.

Materiaal of taakHulpmiddelToelichting
Grote tegels (60x60 cm en groter)Vacuümheffer of tegelzuiger op een onderstelTegel wordt aangezogen en zonder bukken op zijn plek gelegd
Middelgrote tegelsTegelklem of tegeltangTillen met rechte rug en betere grip, ook voor twee personen
Klinkers in grote oppervlakkenBestratingsmachine of klinkerlegmachineLegt klinkers per laag, sterk minder bukwerk
Banden en opsluitbandenBandenklem aan kraan, minigraver of shovelBanden worden niet meer met de hand gesjouwd
Aanvoer van materiaalPallets op werkhoogte, minidumper, kruiwagenKortere loopafstanden en minder tillen vanaf de grond
Zand en stelmateriaalAfreigeraamte, egaliseermachine, kruiwagen met motorMinder bukken en scheppen
Knielend werkKniebescherming, kniebank of ondersteuning van de knieLagere druk op de knieën en makkelijker opstaan

Hoe tilt u stenen en tegels die toch met de hand moeten?

Ook met hulpmiddelen blijft er handwerk over: passtukken, randen, kleine oppervlakken, hoekjes en reparaties. Voor dat werk zijn een paar praktische afspraken belangrijk.

  1. 1Laat materiaal zo dicht mogelijk bij de werkplek en op een zo hoog mogelijke ondergrond aanleveren, bijvoorbeeld een pallet in plaats van de grond.
  2. 2Pak tegels met beide handen en houd ze dicht bij het lichaam; gebruik werkhandschoenen met goede grip.
  3. 3Draai niet met de romp bij het neerleggen, maar verplaats de knieën of voeten.
  4. 4Til tegels die te groot of te zwaar zijn met twee personen of met een tegelklem.
  5. 5Wissel knielend leggen af met staand werk, zoals aanvoeren, zagen of afreien.
  6. 6Plan korte herstelmomenten, zeker bij warm weer en aan het einde van de dag.

Hoe tilt u buizen en leidingen verantwoord?

Bij infra- en installatiebedrijven komt naast tegels ook het tillen van buizen veel voor: rioolbuizen, mantelbuizen, putten en leidingdelen. Buizen zijn lang, soms glad en lastig vast te pakken. Bovendien moeten ze vaak in een sleuf worden gelegd, waardoor de medewerker diep voorover moet buigen of in een smalle ruimte moet werken.

Voor zware of lange buizen is mechanisch heffen de norm, met een kraan, minigraver met hijsband of een speciaal buizenjuk. Lichtere buizen worden vaak met twee personen gedragen. Dat werkt alleen goed als de taak duidelijk is afgestemd: wie geeft het commando, aan welke kant wordt getild en waar wordt de buis neergelegd.

  • Gebruik hijsmiddelen of een buizenjuk voor zware en lange buizen.
  • Til lichtere buizen met twee personen en spreek vooraf af wie het tempo bepaalt.
  • Voorkom tillen in de sleuf: laat buizen zoveel mogelijk vanaf de rand met een machine zakken.
  • Gebruik draaggrepen of draagbanden voor betere grip.
  • Let op beknellingsgevaar bij het neerleggen in de sleuf.

Hoe beschermt u de knieën bij bestraten?

Bij bestraten en tegelwerk krijgen de knieën vaak minder aandacht dan de rug, terwijl langdurig knielen en telkens opstaan een duidelijk risico vormt. Kniebeschermers in de werkbroek verdelen de druk op de knieschijf. Een kniebank of zitkruk kan helpen bij werk dat niet geknield hoeft te gebeuren.

Daarnaast is er ondersteuning die verder gaat dan bescherming. De CX SOFT KNEE is een zachte, flexibele knieondersteuning voor knielen en hurkend zitten, bedoeld voor werk dicht bij de grond zoals bestraten, vloeren leggen en installatiewerk. In onze gids over exoskeletten voor benen en knieën leest u meer over de mogelijkheden en beperkingen.

Knieondersteuning vervangt geen mechanisatie. Hoe minder er geknield hoeft te worden, bijvoorbeeld door een bestratingsmachine, hoe groter de winst.

Helpt een rugexoskelet bij tegels tillen?

Een rugexoskelet kan zinvol zijn voor het handwerk dat overblijft nadat de zware lasten zijn gemechaniseerd. Denk aan het herhaald oppakken van klinkers en kleinere tegels, het aanvoeren van materiaal en het voorovergebogen afwerken van randen.

De IX BACK AIR is een passief rugexoskelet van minder dan 3 kg dat de onderrug tot 15 kg ontlast, zonder accu. Hij is geschikt voor langdurig voorovergebogen werk en lichter tilwerk met veel herhaling. De IX BACK VOLTON is een actief rugexoskelet met tot 17 kg ondersteuning en een accu die tot 6 uur meegaat. Hij past beter bij zwaarder tilwerk en werkt op het Bosch AmpShare 18V-systeem, zodat accu’s uitwisselbaar zijn met ander professioneel gereedschap.

Bij bestraten is het belangrijk dat het exoskelet knielen en hurken niet hindert. Laat medewerkers daarom altijd testen tijdens hun eigen werk, op de bouwplaats en in verschillende houdingen.

TaakPassende ondersteuningOpmerking
Klinkers leggen, veel herhalingIX BACK AIRLicht, passief, geen accu; combineer met kniebescherming
Zwaarder tilwerk en aanvoerIX BACK VOLTONActieve ondersteuning tot 17 kg, nooit boven de tilgrens
Knielen en hurkend zittenCX SOFT KNEEZachte ondersteuning voor werk dicht bij de grond
Grote tegels en bandenGeen exoskelet als oplossingMechanisch hulpmiddel, zoals vacuümheffer of bandenklem

Een exoskelet is geen reden om zwaardere tegels met de hand te verwerken. De tilgrens van 25 kg per handeling blijft gelden.

Hoe voert u maatregelen voor tegels tillen in op de bouwplaats?

Stratenmakers en hoveniers zijn vakmensen met een eigen werkwijze. Een hulpmiddel dat in de bus blijft liggen, helpt niemand. Betrek daarom de ploeg vanaf het begin bij de keuze en laat hen zelf ervaren wat werkt.

  1. 1Breng in kaart welke materialen en taken de meeste belasting geven, eventueel met een meting op de bouwplaats.
  2. 2Kies per taak een hulpmiddel en zorg dat het in de planning en de materieellijst van elk project staat.
  3. 3Laat de ploeg hulpmiddelen en ondersteuning testen tijdens echt werk, niet alleen in een demonstratie.
  4. 4Geef een korte praktijktraining in het gebruik en in tillen en knielen.
  5. 5Evalueer na enkele weken met de ploeg en de uitvoerder en stel bij waar nodig.

Bronnen

  1. 1.Volandis: kennis- en adviescentrum bouw en infra
  2. 2.Arbobesluit, hoofdstuk 5 Fysieke belasting
  3. 3.Arboportaal: fysieke belasting
  4. 4.NIOSH: lifting equation

FAQ

Vragen over tegels tillen

Korte antwoorden voor werkgevers, preventiemedewerkers en HR.

De wet noemt geen maximum. In de bouw en infra geldt doorgaans 25 kg per handeling als bovengrens, en onder ongunstige omstandigheden ligt het verantwoorde gewicht lager. Bij tegels is dat vaak het geval, omdat ze vanaf de grond, met gestrekte armen en met veel herhaling worden getild. Grote tegels verwerkt u daarom met een vacuümheffer of tegelklem.

Een betontegel van 60x60 cm weegt indicatief al snel boven de 25 kg, afhankelijk van de dikte en het materiaal. Daarmee valt hij boven de gangbare tilgrens in de bouw en infra. Controleer het exacte gewicht bij de leverancier en gebruik voor deze formaten een vacuümheffer of tegelklem.

Een vacuümheffer is een hulpmiddel dat een tegel met een zuignap aanzuigt, zodat de medewerker hem zonder bukken kan optillen, verplaatsen en nauwkeurig neerleggen. Er zijn handbediende varianten op een onderstel en varianten die aan een machine worden gekoppeld. Ze zijn vooral geschikt voor grote en zware tegels.

Zware en lange buizen verplaatst u met een kraan, minigraver met hijsband of buizenjuk. Lichtere buizen draagt u met twee personen, met duidelijke afspraken over het tempo en het neerleggen. Voorkom tillen in de sleuf door buizen zoveel mogelijk vanaf de rand met een machine te laten zakken, en gebruik draaggrepen voor betere grip.

Ja, kniebescherming verdeelt de druk op de knieschijf bij langdurig knielen. Een zachte knieondersteuning zoals de CX SOFT KNEE ondersteunt daarnaast bij knielen en hurkend zitten. De grootste winst zit echter in het beperken van knielend werk, bijvoorbeeld met een bestratingsmachine of door knielen af te wisselen met staand werk.

Voor stratenmakers komt vooral een rugexoskelet in aanmerking dat knielen en hurken niet hindert, zoals de passieve IX BACK AIR bij veel herhaling of de actieve IX BACK VOLTON bij zwaarder tilwerk. In combinatie met knieondersteuning verlaagt dat de belasting op rug en knieën. Een exoskelet vervangt geen vacuümheffer bij grote tegels.

Bestraten zonder overbelasting

Ondersteuning testen met uw ploeg?

Wij laten uw stratenmakers en infrawerkers knie- en rugondersteuning testen op de bouwplaats, tijdens hun eigen werk.